Tarihi Mekânların Üç Boyutlu Dijital Yeniden Ä°nÅŸası: Yorescape (Flyover Zone)
Bahadır BOZYÜRÜK
Görsel 1. Kapak Görseli
I. Proje Tanıtımı
Yorescape, tarihi mekânların bilimsel veriler ışığında hazırlanmış üç boyutlu rekonstrüksiyonlarını sunan, bulut tabanlı bir sanal turizm ve eÄŸitim platformudur. Platform, kullanıcılarını mekân ve zaman içinde yolculuÄŸa çıkararak Antik Roma, Atina, Mısır, Lübnan ve Mezoamerika gibi yerleÅŸimlerin antik dönemdeki (örneÄŸin MS 320 yılındaki Roma) hallerini deneyimlemelerini saÄŸlamaktadır. Projenin temel amacı, kültürel mirası "Sanal Turizm" (Virtual Tourism) yoluyla fiziksel olarak gidilmesi zor, pahalı veya engelli bireyler için eriÅŸilemez olan alanları internet eriÅŸimi olan herkesin ziyaretine açmaktır. Ayrıca geliÅŸtirdikleri "Time Warp" teknolojisi ile tarih eÄŸitiminde görsel hafızayı güçlendirmeyi ve "Bugün sadece temelleri kalmış antik yapıların (örneÄŸin Roma Forumu veya Baalbek Tapınakları) orijinal hacmi, renkleri ve kentsel dokusu nasıldı?" gibi temel tarihsel sorulara görsel yanıtlar sunmayı hedefler.
Görsel 2. Baalbek Tapınağı’nın 3D rekonstrüksiyonu.
Uygulamanın kökleri, 1996 yılında UCLA’de baÅŸlayan ve yirmi yılı aÅŸkın bir akademik birikimin ürünü olan "Rome Reborn" çalışmasına dayanmakla birlikte, Yorescape markasıyla piyasaya sürülmesi 2020 yılında gerçekleÅŸmiÅŸtir. BaÅŸlangıçta NSF (National Science Foundation) ve NEH gibi akademik fonlarla desteklenen proje, sürdürülebilirlik amacıyla "Flyover Zone" ÅŸirketi altında ticarileÅŸmiÅŸ ve milyonlarca dolarlık Ar-Ge yatırımıyla, 29.99 dolarlık abonelik modeli üzerinden hizmet vermeye baÅŸlamıştır (Bknz.). Platformda ÅŸu an Roma (Rome Reborn), Atina (Athens Reborn), Mısır (Giza Platosu, Ramses VI Mezarı), Lübnan (Baalbek Reborn) ve Tenochtitlan gibi modüller, uzman arkeologların rehberli anlatımlarıyla sunulmaktadır. Gelecek planları arasında platforma her yıl en az bir yeni sanal tur eklenmesi ve okullar için öÄŸretmenlerin kullanabileceÄŸi kurumsal sınıf içi araçların geliÅŸtirilmesi yer almaktadır. Proje sürekli güncellenmekte ve yeni ÅŸehirler eklenmektedir (Bknz.).
II. Proje Ekibi ve Ortaklar
Projenin kurucusu ve fikir babası, dijital arkeoloji alanının öncü isimlerinden olan ve Indiana University Informatics bölümünde görev yapmış Prof. Dr. Bernard Frischer’dır. Projenin teknik altyapısı ve iÅŸ geliÅŸtirme süreçleri ise Flyover Zone CEO’su Nathanael Tavares tarafından yönetilmektedir. Indiana merkezli ÅŸirketin çekirdek ekibinde tam zamanlı 3D sanatçıları, Unity yazılımcıları ve tarih araÅŸtırmacıları bulunmaktadır.
Proje, tek bir merkezden yönetilmekle birlikte, her ÅŸehir için o bölgenin uzman kurumlarıyla "proje bazlı" ortaklıklar kurmaktadır. ÖrneÄŸin Baalbek projesi için Alman Arkeoloji Enstitüsü (DAI), Roma projesi için ise Amerikan Roma Akademisi ile iÅŸ birliÄŸi yapılmıştır (Bknz.). UCLA ve Indiana University ise projenin akademik Ar-Ge sürecindeki en önemli geçmiÅŸ destekçileridir (Bknz.).
III. Proje Ä°çeriÄŸine Dair Bilgiler
Proje, ağırlıklı olarak MÖ 5. yüzyıl ile MS 4. yüzyıl arasındaki Antik ÇaÄŸ’a (Akdeniz Havzası) odaklanmakla birlikte, Tenochtitlan turu ile kapsamını 16. yüzyıl Mezoamerika tarihine ve Meksika coÄŸrafyasına kadar geniÅŸletmiÅŸtir. Bu sanal rekonstrüksiyonların oluÅŸturulmasında arkeolojik kazı raporları, planlar, lazer tarama (LiDAR) verileri, fotogrametri ve Vitruvius, Pausanias gibi antik birincil kaynaklardan yararlanılmaktadır.
Görsel 4. EklenmiÅŸ çeÅŸitli yapılar ve ÅŸehirler.
Platform, gigabytelarca büyüklüÄŸündeki yüksek çözünürlüklü 3D dokuları ve topografik verileri, Unity oyun motoru altyapısı ve bulut akış (cloud streaming) teknolojisi ile kullanıcının cihazına aktarır. Bu teknolojik altyapı sayesinde kullanıcılar, tescilli "Time Warp" özelliÄŸi ile günümüz ve antik dönem arasında anında geçiÅŸ yapabilme imkânına sahiptir.
Görsel 5. Tur içinden bir görünüm.
Web, iOS, Android, Apple TV ve VR cihazlarında çalışabilen uygulamanın içerisinde, ayrıca 1000’den fazla heykelin 3D modellerinin incelenebildiÄŸi bir "Sanal Müze" bölümü de bulunmaktadır. Tüm bu içerikler, toplamda 30 saati aÅŸan uzman sesli anlatımlarıyla desteklenerek zengin bir veri havuzu sunar.
IV. Dijital Tarih Temel Bilgileri
Yorescape projesi, dijital beÅŸeri bilimler alanında "BaÄŸlantılı Veri" (Linked Data) protokollerini veya Pelagios gibi metinsel aÄŸları kullanmak yerine, doÄŸrudan görselleÅŸtirme odaklı bir yaklaşım benimsemiÅŸtir. Veri üretimi sürecinde kitle kaynak (crowdsourcing) yöntemlerine baÅŸvurulmaz; tüm modelleme ve veri giriÅŸi profesyonel ekipler ve akademik danışmanlar tarafından yürütülür. Platform, kullanıcılarına metin tabanlı bir arama motoru yerine coÄŸrafi harita arayüzü ve tur listeleri üzerinden görsel bir filtreleme sunmaktadır.
EriÅŸim politikaları açısından deÄŸerlendirildiÄŸinde, uygulamanın indirilmesi ve bazı deneme turları ücretsiz olsa da, tam eriÅŸim ücretli abonelik gerektirir ve proje "Açık Veri" (Open Data) politikası gütmeyerek ham verilerini dışarıya kapalı tutar. Etik standartlar konusunda ise özellikle öÄŸrenci kullanıcılar için COPPA (Çocukların Çevrimiçi GizliliÄŸini Koruma Yasası) ile uyumlu hareket edildiÄŸi beyan edilmiÅŸtir. Verilerini bulut sunucularında barındıran ve sosyal medya hesapları olan proje, Lithodomos VR ve Byzantium 1200 gibi diÄŸer dijital rekonstrüksiyon giriÅŸimleriyle benzerlik göstermektedir (Bknz. X), (Bknz. Instagram), (Bknz. Facebook), (Bknz. Lithodomos), (Bknz. Byzantium1200).
V. Sonuç ve DeÄŸerlendirme
Yorescape projesi, tarihçiliÄŸin ve arkeolojinin en temel zorluklarından biri olan "mekânı zihinde canlandırma" problemine getirdiÄŸi yenilikçi çözümle dijital beÅŸeri bilimler alanında önemli bir boÅŸluÄŸu doldurmaktadır. Akademik yayınlarda sayfalarca süren betimlemelerin veya iki boyutlu çizimlerin ötesine geçerek, kullanıcıya ilgili dönemin hacmini, dokusunu ve atmosferini saniyeler içinde deneyimleme imkânı sunması, projenin eÄŸitim materyali olarak deÄŸerini artıran en güçlü yanıdır. Özellikle "Time Warp" teknolojisi ile ÅŸimdiki zaman ve geçmiÅŸ arasında kurulan görsel köprü, tarihsel bilincin ve görsel hafızanın güçlenmesine doÄŸrudan katkı saÄŸlamaktadır.
Platformun Türkiye özelindeki potansiyeli deÄŸerlendirildiÄŸinde ise, Anadolu’nun katmanlı tarihsel yapısı için ideal bir model oluÅŸturduÄŸu görülmektedir. Kyzikos, HattuÅŸa veya Osmanlı dönemi Ä°stanbul’u gibi katmanların, hatta Edirne Sarayı gibi günümüze ulaÅŸamamış yapıların bu kalitede "Dijital Ä°kizlerinin" oluÅŸturulması, kültürel mirasın hem uluslararası tanınırlığını artıracak hem de afet risklerine karşı dijital bir koruma belleÄŸi oluÅŸturacaktır.
Görsel 6. Benzer bir proje olan “Byzantium 1200” projesinden Roma Ä°stanbul’u görselleri.
Ancak, platformun akademik ve teknik altyapısı eleÅŸtirel bir gözle incelendiÄŸinde, kullanıcı deneyimini kısıtlayan bazı temel eksiklikler göze çarpmaktadır. Ä°lk olarak, platformun veri eriÅŸim politikası "Açık Veri" (Open Data) prensipleriyle çeliÅŸmektedir; ham verilerin paylaşılmaması ve metinsel "BaÄŸlantılı Veri" (Linked Data) protokollerinin kullanılmaması, platformu araÅŸtırmacılar için bir veri madeni olmaktan ziyade sadece bir "görüntüleme aracı" seviyesinde tutmaktadır. Ayrıca, arayüz tasarımında metin tabanlı bir arama motoru yerine sadece coÄŸrafi harita üzerinden filtreleme sunulması, coÄŸrafi bilgisi zayıf olan kullanıcılar veya spesifik bir yapı arayan araÅŸtırmacılar için eriÅŸim zorluÄŸu yaratmaktadır.
Teknik açıdan deÄŸerlendirildiÄŸinde, yüksek boyutlu 3D verilerin bulut üzerinden "streaming" (akış) teknolojisiyle sunulması, geliÅŸmiÅŸ cihaz gereksinimini ortadan kaldırsa da, internet altyapısı zayıf olan bölgelerde veya mobil veri kullanımlarında ciddi takılmalara ve deneyim kopukluklarına yol açma potansiyeli taşımaktadır. Buna ek olarak, projenin sürdürülebilirliÄŸi adına belirlenen 29.99 dolarlık abonelik ücreti, projenin "kültürel mirası herkes için ulaşılabilir kılma" misyonuyla çeliÅŸerek, özellikle geliÅŸmekte olan ülkelerdeki öÄŸrenciler ve meraklılar için ciddi bir ekonomik bariyer oluÅŸturmaktadır. Belki Sonuç olarak Yorescape, görsel rekonstrüksiyon kalitesi ve akademik doÄŸruluÄŸu ile rakiplerinden ayrışsa da; eriÅŸilebilirlik, arama fonksiyonları ve veri ÅŸeffaflığı konularında yapılacak iyileÅŸtirmelerle daha kapsayıcı ve araÅŸtırma odaklı bir platforma dönüÅŸme ihtiyacı duymaktadır.