Veni, Vidi, Navigavi:
Roma'nın Ulaşım Ağlarını Keşfetmek
Emre Sakin
Proje Tanıtımı
Orbis: The Stanford Geospatial Network Model of the Roman World dijital projesi Stanford Üniversitesi tarafından desteklenmekte olup Walter Scheidel ve Elijah Meeks’in liderliğinde; yürütülen coğrafyacı/web geliştirici Karl Grossner ve Noemi Alvarez, BT uzmanları ve öğrencilerin katkılarıyla hayata geçirilmiştir. Roma İmparatorluğu’nun ulaşım ağlarını interaktif bir biçimde sunan proje zaman ve maliyet hesabını göstererek, Roma’nın kara ve deniz yolları üzerindeki seyahatini simüle eder.
İmparatorluk genelinde yoğun olarak kullanılan güzergâhların verilerini temel alarak seyahat koşullarını; mevsimler, arazi şekilleri, seyahat ettiği araçları (gemi, at arabası, yaya yolculuk, deve kervanı vb.), yolcu türleri (sivil, asker, tüccar) gibi değişkenleri hesaba katarak gerçekçi bir seyahat simülasyonu sunar.
Proje Ekibi
Bu proje Stanford Üniversitesindeki tarihçi ve BT uzmanlarının çalışmalarıyla hayata geçirilmiştir. Projenin liderlerinden olan Eskiçağ tarihçisi Walter Scheidel birçok belgeyi inceleyerek veri setini oluşturdu (seyrüsefer süreleri, fiyatları, deniz ve kara ulaşımındaki şartları vb.). Elijah Meeks coğrafi bilgi sistemini geliştirerek harita üzerindeki seçenekler olan uzun, kısa ve ucuz rotaların oluşturulmasını sağladı. Karl Grossner, Scheidel ve Meeks ile iki öğrencinin ortak yazarlığını yaptığı bilimsel makaleyle katkı sunmuş projenin web sitesinin geliştirilmesinde rol almıştır. Ashley Ngu, Orbis’in arayüzünün tasarımında büyük rol oynadı. Ayrıca Stanford yüksek lisans öğrencileri de projeye farklı derecelerde katkılarda bulunmuştur. Bu öğrencilerin katkıları şöyle sıralanabilir: Jonatham Weiland yol güzergâhlarını sisteme girdi; Scott Arcenas meteorolojik koşulları işleyerek algoritmayı geliştirdi; Dan-el Padilla Peralta seyahatnameleri inceleyerek kat edilen mesafeleri karşılaştırdı; Mark Pyzyk Karadeniz'e ait meteorolojik ve tarihî verileri derledi; Hans Wietzke Mısır çölünü kapsayan kara yolu veri setini oluşturdu; Eunsoo Lee Roma yollarının adlarını ve inşa tarihlerini topladı; Megan Daniels, Carugati ve Sienna Kang Akdeniz'deki temel başvuru eserlerini toplayarak coğrafi koordinatları ve rüzgâr koşullarını hesapladı; Anja Krieger kayıtları sınırlı olan Atlantik deniz yollarını araştırdı; Julie Baleriaux ve Camille Gandhi ise nehirler üzerine çalıştı. Projenin son aşamasında Scheidel’in araştırma asistanı Federica Carugati de önemli katkılarda bulunmuştur.
Projenin Bütçesi ve Süresi
Projenin bütçesi Stanford Üniversitesi Dijital Beşeri Bilimler Hibe programıyla sağlanmıştır. Proje 2011-2014 yılları arasında yürütülmüştür. İki hibe dönemi arasında yürütülen projenin toplam bütçesi kamuoyuna açıklanmamıştır.
Projenin İçeriği
Orbis, Roma İmparatorluğu coğrafyasını ve MS 200 civarındaki koşulları esas alarak oluşturulsa da Geç Antik Çağdaki yer ve yolları da içerir. Kentleri, burunları ve dağ geçitlerini içeren 632 bölgeden oluşmaktadır. Bu bölgelerin 301’i deniz limanı olarak görünmektedir. Alanın tamamı, kara ve deniz bölgelerini kapsayacak biçimde 10 milyon kilometrekareye ulaşmaktadır.
Proje üç ana ulaşım ağından oluşmaktadır: kara yolları, nehirler ve deniz rotaları. Kara yolu ağı çöl patikalarıyla birlikte 84.631 kilometre uzunluğundadır. Nehir ulaşımı ise kanallarla birlikte 28.272 kilometrelik bir alanı kapsamaktadır. Nehirde iki tip tekne seçeneği mevcuttur. Aylık hava koşulları, akıntılar ve dalgalar dikkate alınarak 1026 deniz rotası hesaplanmıştır. Rotaların aylık olarak değişen toplam uzunlukları ortalama 192.810 kilometredir. Deniz rotalarının 158 tanesi açık deniz bağlantısı olarak sınıflandırılmış olup olumsuz hava koşullarında veya yalnızca kıyı seyahati simüle edilmek istendiğinde devre dışı bırakılabilir.
Sistem kullanıcılara üç farklı seçenek sunmaktadır. Route (Güzergâh) modunda iki şehir arasındaki en hızlı, en kısa ve en ucuz maliyetli yolları göstermektedir. İkinci mod olan Network (Ağ) modunda seçilen lokasyondan diğer lokasyona mesafe, ulaşım ve maliyetlerini göstermektedir. Sonuncu mod olan Flow (Akış) ise seçilen konumdan veya konuma giden en verimli rotaları ve en çok kullanılan yolları göstermektedir.
Güzergâh oluşturmadan önce 3 seçenek sunulmaktadır: en hızlı, en ucuz ve en kısa. Bunlar güzergâhın nasıl oluşacağını etkileyen faktörlerdir. Buna ek olarak kara yolu seçeneği kendi içinde hız açısından 9, maliyet açısından 3 farklı seçenek sunarak 14 farklı seyahat seçeneği (öküz arabası, hamal, tam yüklü katır, yaya yolcu, yürüyüş halindeki ordu, orta ağırlıkta yük taşıyan yük hayvanı, katır arabası, deve kervanı, bagajsız hızlı askeri yürüyüş, rutin seyahatte binicili at, rutin ve hızlandırılmış özel seyahat, hızlı araba ve atlı bayrak yarışı) sunmaktadır. Deniz rotaları ise açık ve kıyı deniz rotaları olarak ikiye ayrılmıştır. Hızlı, yavaş ve gün ışığında seyahat seçenekleri sonucu etkilemektedir. Mevsim ve ay seçimi de sonuçları doğrudan etkilemektedir: kış aylarında dağlık arazilerde kara yolu seyahati kısıtlanmakta, denizde ise olumsuz hava koşulları seyahat sürelerini ve maliyetlerini artırmaktadır.
Projede yararlanılan veriler imparatorluğun yoğun olarak kullandığı güzergâhlar ve yolcuların deneyimlerinin ortalama bir istatistiğidir. Bir noktadan diğer noktaya gösterilen süre, mesafe ve maliyet hesapları kaynakların ortalamasına dayandığından, belirli kaynakla karşılaştırıldığında bu değerler farklılık gösterebilmektedir. Çalışmanın yürütücüleri bunun farkında olup Orbis’in belirli seyahatleri değil imparatorluğun genel bir ulaşım sistemini bütüncül değerlendirmeyi amaçladığını belirtmektedir.
Çıktılar
Görsel 1.
Siteyi açtığımız bizi bu ekran karşılıyor. Sol üst tarafta sırasıyla 3 seçenek görmekteyiz, Route-Network-Flow. Aşağısında ilk modun özelliği olan 2 nokta arasında girmek istediğimiz şehri seçtiğimiz kutucuklar mevcut. Daha aşağısında ay ve mevsim seçenekleri mevcut. Onun aşağısında: en hızlı-en ucuz-en kısa yol seçenekleri mevcut. Ağ modları seçeneğinde ise görünmesini istediğimiz yolları seçebiliyoruz. Güzergâh hesaplamanın üstünde ise 14 farklı seyahat modunu seçebildiğimiz kutucuklar mevcut. Sağ üstte ise görüntülenmesini istediğimiz şeyleri seçebildiğimiz kutucuklar mevcut. Ekranın en aşağısındaki beyaz dikdörtgenin içinde ise seçtiğimiz faktörlere göre yapılan hesaplamadan sonra bizi bilgilendiren yazılar ve mesafe ölçeği gözükmektedir.
Görsel 2.
Yukarıdaki örnekte yaz mevsiminin temmuz ayında Mediolanum’dan (Milan) Eskişehir’e (Dorylaion) gitmek en hızlı 34.5 gün sürmekte ve 2978 kilometre mesafe kat edilmektedir. Kara ve deniz yollarının kullanıldığını görmekteyiz. Aşağıdaki seçeneklerde yer alan eşek, vagon ve araba görüp tıklayarak maliyetleri dinar üzerinden görebilmekteyiz.
Görsel 3.
Koşulları değiştirmeden en ucuza tıkladığımızda ise sürenin 36.6 güne ve mesafenin 3331 kilometreye çıktığını görmekteyiz. Güzergâhın farklı olarak Mora Yarımadası’nın etrafından dolaştığını görürüz.
Görsel 4.
Koşullar aynı kalmak şartıyla en kısa güzergâhı seçtiğimizde ise süre 59.3 güne çıkmakta; ancak bu seçenekte mesafe 2603 kilometreye düşmektedir. Güzergâh üzerinde önemli değişiklikler de gözümüze çarpmakta. Son İtalya’daki liman duraklamasından sonra günümüz Arnavutluk’unaa giderek oradan Selanik’e geçildiğini ve tekrar deniz yolundan Çanakkale’ye yöneldiğini görüyoruz. Bu 3 görsele baktığımızda dikkatimizi çeken şey, en kısa mesafenin aynı zamanda en uzun ve en maliyetli seçenek olduğudur. Bunun sebebi ise Antik Çağ’da kara yolu ile deniz yolu arasındaki verimlilik farkıdır. En kısa güzergâh seçildiğinde algoritma, kilometre bazında en doğrusal güzergâhı arar. Güzergâha bakıldığında bu rotanın diğer iki seçeneğe kıyasla Balkanlar ve Anadolu yarımadası üzerindeki kara yollarına daha fazla dayandığı harita üzerinde gözlemlenebilir.
Roma koşullarında kara seyahati; engebeli arazi, dağ geçitleri ve taşıma araçlarının fiziksel sınırları nedeniyle son derece yavaş ilerler. Deniz yolu ise rüzgâr ve akıntıların yardımıyla çok daha uzun mesafeleri çok daha kısa sürede kat etmeye imkân tanır. Nitekim en hızlı ve en ucuz rotalar daha uzun bir yay çizerek deniz yolunu maksimum düzeyde kullanır; kilometre artar ama süre ve maliyet düşer. En kısa rotada ise tam tersi yaşanır.
Maliyet açısından da aynı mantık geçerlidir. Kara taşımacılığında; hayvanların yem ihtiyacı, lojistik zorluklar, insan giderleri nedeniyle deniz taşımacılığına kıyasla daha maliyetlidir. Sonuç olarak coğrafi mesafenin kısa olması pratikte her zaman avantaj sağlamamaktadır.
Görsel 5.
Bir diğer mod olan Network, seçtiğimiz merkezin çevresine ve büyük şehirlere olan günlük mesafesini; aynı zamanda onların seçtiğimiz merkeze olan uzaklığını göstermektedir. Başlangıç ve bitiş noktaları aynı olsa da gidiş ve dönüş süreleri birbirinden farklı olabilmektedir. Bunu Syracuase (Siraküza) şehri üzerinden göreceğiz. Yukarıdaki görselde Syracusae kentini merkeze alarak gösterilmiş haritada bej renkte gördüğümüz alana Syracusae’dan 7 güne kadar ulaşmaktayız ve her 7 günde bir renk paleti koyulaşmaktadır. Mevsimlere göre de varış süreleri değiştiği için harita seçimimize göre değişmektedir. Yolculuğun ne ile yapıldığı da bunu değiştirebilmektedir. Aşağıda bulunan seçeneklerde yolculuğun hangi araçla, kimin, ne vakitte yolculuk edeceğini simüle edebilmekteyiz.
Görsel 6.
Yukarıdaki görselde ise Syracusae’dan değil Syracuase’ya giden yolculuklar için mesafe belirlenmiştir. Koşulların değişmesiyle gün değişiklikleri yaşanabilmektedir. Örneğin denizde akıntıya karşı gitmekle akıntı yönünde gidilmesiyle zamanın uzaması ya da kısalması görülmektedir. Corduba ile mesafesi 22 gün kalırken, Londinium 2 gün ve Coptos 1 gün artmıştır.
Görsel 7.
Network seçeneği seçili merkezden diğer noktalara yolculuğun kaç dinar tutacağını gösteren beyazdan koyu yeşile giden bir renk paletiyle haritalandırma seçeneğini de sunmaktadır. Daha altta özelleştirilmiş seçeneklerde ulaşım türünü değiştirdiğimizde, yolculuk maliyetinin de buna bağlı olarak değiştiğini görürüz.
Görsel 8.
3. seçenekte ise merkez olarak seçtiğimiz Syracusae’nın diğer bölgelere olan uzaklığını km cinsi üzerinden beyazdan koyu mora doğru renk paletiyle görebilmekteyiz.
Görsel 9.
Son modumuz olan Flow’da ise seçtiğimiz konumdan veya konuma giden en verimli olan rotaları hesaplayarak ve bunların ortalamasını inceleyerek harita olarak göstermektedir. Yukarıdaki görselde Ierusalem’in (Kudüs) trafik yoğunluğunu görmekteyiz. Yan tarafta seçtiğimiz koşullarda Kudüs'ten Roma dünyasının geri kalanına giden en hızlı rotalar hesaplanmış ve bu rotaların hangi yol parçalarında ortaklaştığı harita üzerinde çizgi kalınlıklarıyla gösterilmiştir. Çizgilerin kalın olduğu kısımlar yoğunluğu yani ortak geçiş noktalarını göstermektedir. 1’den maksimum akışa kadar derecelendirilmiş bir skala gözükmektedir. Verdiğimiz örneğe göre en büyük aktivite Emmaus'tan Kudüs'e olan akıştır. Yine ayları, mevsimleri, öncelikleri (hızlı, ucuz ve kısa) yolculuk araçları gibi koşulları değiştirirsek farklı sonuçların çıkacağını görebilmekteyiz.
Sonuç
Orbis: The Stanford Geospatial Network Model of The Roman World projesi Antik Çağ’ın her alanda görkemli imparatorluğu olan Roma’nın kendi içindeki ulaşım ağlarını inceleyerek bu muazzam imparatorluğun kara yollarını, nehirlerini ve deniz rotalarını mevsim, araç ve yolcu tipine göre modelleyerek dönemine ait ulaşım koşullarını günümüz kullanıcısına somut biçimde aktarmaktadır.
Proje disiplinlerarası yapısıyla eşsiz bir öneme sahiptir. Farklı uzmanlık alanlarının projeye yaptığı katkılar ile özgün ve interaktif bir çalışma ortaya konulmuştur. Proje hazırlanırken hangi kaynaklardan yararlanıldığının, projenin neyi hedeflediği ve neyi yapıp ne yapamadığı konusunda açıkça belirtilmesi ekibin şeffaflık anlayışlarını gösterir.
Projede belirli bir seyahat değil, genel bir istatistiklerin ortalaması alındığı için belgelenmemiş güzergâhlar, hastalıklar, coğrafi ya da meteorolojik koşullar ve siyasi sebepler eklenmemiş olabilir fakat eldeki veriyle başarılı bir çalışmadır.
Bu çalışma Roma İmparatorluğu'na odaklanmış olsa da incelenen dönemden modern çağa dek pek çok önemli koşul değişmemiştir. Gemi ve yelken teknolojisi gelişse de yolların kalitesi ve karasal yolculuk koşulları sanayi devrimine kadar köklü biçimde iyileşmemiştir. İnsanlar doğanın kudretinin esiri olmaya devam etmiştir: meteorolojik olaylar, yeryüzü şekilleri, iklim ile deniz ve okyanus koşulları belirleyici olmayı sürdürmüştür. Bu nedenle söz konusu çalışma, yalnızca Roma dönemini değil sanayi devriminin doğuşuna kadarki dönemi kapsayacak biçimde değerlendirilebilecek geniş kapsamlı bir kaynaktır. Benzer bir çalışma, 19. yüzyıl ve sonrası için de ulusal ve uluslararası ölçekte demiryolları, kara yolları ve deniz yolları içinde yapılabilir.