The Grand Tour Project:
Aristokratik Eğitim ve Entelektüel Ağların Analizi
Ahmet Musa Öztürk
Marmara Üniversitesi Tarih Bölümü
Bu çalışma Doç. Dr. Yunus Uğur tarafından verilen Dijital Tarih dersi kapsamında yazılmıştır.
Ahmet Musa Öztürk tarafından incelenen “The Grand Tour Project”, 18. yüzyılda başta İngilizler olmak üzere zengin Avrupalıların aristokrat eğitimlerinin bir parçası olarak İtalya'ya yaptıkları seyahatleri inceliyor. Kültürel gelişmişliği, dil becerilerini ve sosyal görgü kurallarını geliştirmeyi amaçlayan bu seyahatler, kültür ve eğlenceye odaklanmalarıyla diğer seyahat amaçlarından ayrılıyor. Projede John Ingamells'in “1701-1800 İtalya'ya İngiliz ve İrlandalı Gezginler Sözlüğü”ndeki 69 gezgine ait 5213 girdiyi kapsayan veriler kullanılmış. Veri analizi ve görselleştirme için Palladio ve Breve gibi dijital araçlar kullanılırken, seyahat rotalarının haritalanması, zaman çizelgeleri ve dijital sosyal ağlar da kullanılan dijital metodlar arasında. Bu sayede karmaşık tarihî veriler tutarlı veri kümelerine dönüştürülerek coğrafi ve sosyal ağ analizleri kolaylaştırılıyor. Proje, “The Grand Tour”un siyasi ve kültürel tarih üzerindeki etkisini vurgulayarak 18. yüzyılın sosyo-kültürel ortamına ilişkin yeni bilgiler sağlamayı amaçlamakta. Stanford Üniversitesi'nin CESTA ve Humanities+ Design girişimlerinin bir parçası olan proje, National Endowment for the Humanities ve Stanford Presidential Fund for Innovation in the Humanities tarafından finanse edilmekte. Giovanna Ceserani tarafından yönetilen proje, çeşitli akademisyen ve kurumların katkılarını içermekte. Sonuç olarak, “The Grand Tour Project” sadece tarihî entelektüel ağlara ışık tutmakla kalmıyor, aynı zamanda dijital araçların tarihî araştırmadaki dönüştürücü potansiyeline örnek teşkil edecek bir model sunuyor.
Projenin İçeriği ve Grand Tour Kavramına Kısa Bir Bakış
Proje, Britanyalılar başta olmak üzere 18. yüzyılda maddi gücü ve toplumsal seviyesi yüksek Avrupalıların İtalya'ya yaptıkları seyahatleri esas almaktadır. Kuzey Avrupa elitleri, soyluları arasında kıdem atlama, görgü öğrenip dil eğitimi alma gibi amaçları olan seyahat, aristokratik eğitimin tamamlayıcı bir basamağı olarak görülmektedir. Bu yönüyle Grand Tour, ticaret ve hac gibi geleneksel seyahat amaçlarından farklı olarak kültür ve zevke hitap eden modern seyahatin bir olgusudur. Bir nevi sanat turizmi ve entelektüel arayış diyebileceğimiz Grand Tour kapsamında yapılan seyahatlerin rotası değişkenlik göstermekle beraber daha çok Paris, Cenevre, Lozan, Vatikan, Roma, Floransa gibi standart güzergahlar ve merkezi şehirler tercih edilmekteydi. Klasik sanata, Roma kültürüne önem atfedip ilgi duyan gezginlerin genelde yetişkinliğe yeni adım atmış genç erkeklerden oluşmasından dolayı bir rehber veya öğretmenin refakat ettiği turlar sonradan daha geniş kitlelere de yayılmıştır. Ayrıca 19. yüzyılda buharlı makinelerin etkisiyle var olan tren ile gemi teknolojilerinin sayesinde şahsi ve keyfi seyahatin şartları kolaylaşmış, aynısı olmasa da Grand Tour benzeri geziler sonraki yıllarda da artarak günümüze kadar devam etmiştir.
Görsel 1: The Grand Tour Project ana sayfası.
Projenin Amaçları
Grand Tour Projesi 18. yüzyılda İtalya Yarımadası’na yapılan seyahatlere dair elindeki kaynakları işleyerek ve dijital araçları kullanarak yeni bakış açıları oluşturmayı amaçlamaktadır. Projenin oluşturucularının da temel hedefi konuya dair ulaştıkları bilgi zenginliği etkileyici olan kaynaktan en iyi şekilde yararlanmak için dijital metotlara başvurmaktır. Bu vesileyle dijital araçlar kullanılarak aşağıda bahsedeceğimiz kaynaktaki eksik ve karmaşık bilgi kümesini tutarlı bir veri kümesine dönüştürmek çalışmanın ortak hedefi haline gelmiştir. Devam eden süreçte vurgulanan diğer amaçlar şu şekildedir:
· Veritabanındaki zengin bilgilerden yola çıkarak yeni sorular ve araştırma seçenekleri oluşturmak.
· Projenin kaynağının dışında yer alan gezginlerin de projeye dahil edilebilme ihtimali üzerinde çalışmak.
· Grand Tour’un 18. yüzyıl siyasi ve kültürel tarihindeki yeri ile etkisine dair dijital yaklaşımları geliştirerek yeni araştırmalara alan açmak.
Grand Tour Projesi’nin dijital yaklaşımı üzerine detaylı malumatın yer aldığı yayınlara https://grandtour.stanford.edu/publications/articles linkinden erişilebilir.
İş Birlikleri ve Finansmanı
Beşerî bilimlerin dijitalleşmesinin arttığı sürece oluşturduğu sistematik merkezler ve projelerle katkıda bulunan Stanford Üniversitesi'nin bu alandaki öncü oluşumu CESTA'ya bağlı Humanities+ Design isimli araştırma laboratuvarı beşerî bilimler için görselleştirme araçları geliştirmenin yanında Mapping The Republic of Letters projesi ile aynı düzlemde ilerlemektedir. İncelediğimiz Grand Tour Projesi de bu oluşumların hem bir ürünü hem de uzantısıdır. Projenin finansmanında ekipte yer alan kişilerin şahsi katkılarının dışında National Endowment for the Humanities ve Stanford Presidential Fund for Innovation in the Humanities gibi bağışlar, burslar destek sağlamıştır. Ayrıca Stanford Üniversitesi'nden CESTA başta olmak üzere Tarih Bölümü, Beşerî Bilimler Merkezi, Avrupa Merkezi gibi departmanların katkıları proje için faydalı olmuştur. Mapping The Republic of Letters’da yer alan Grand Tour benzeri diğer projeler republicofletters.stanford.edu/casestudies/index.html adresinden incelenebilmektedir.
Ekip
Projenin kurucusu ve yöneticisi olan Giovanna Ceserani doktorasını 2000 yılında Cambridge Üniversitesi St. John’s College’da tamamlamıştır. Ceserani, Helenizm ve Klasiklerin modernitenin şekillenmesinde oynadığı rolle ve dolayısıyla klasik geçmişe dair sorduğumuz soruların belirli modern kültürel, sosyal ve politik bağlamlardan nasıl kaynaklandığıyla ilgileniyor. Princeton Üniversitesi'ndeki görevinin ardından uzun yıllardır bulunduğu Stanford Üniversitesi'nde dijital beşerî bilimler üzerine geliştirdiği proje ile ilgili çalışmalar yapmaktadır. Ekipte geçmişte katkıda bulunan 14 kişinin dışında projenin sitesinde belirtilene göre hala katkıları devam eden, çeşitli üniversitelerde görev yapan 7 kişi bulunmaktadır. Projenin yöneticisi Giovanna Ceserani’nin proje konusuyla ilgili bir yayınına https://academic.oup.com/ahr/article/122/2/425/3096209?login=false adresinden ulaşılabilir.
Görsel 2: Doç. Dr. Giovanna Ceserani
Mekân, Zaman ve Kaynaklar
Grand Tour, İsviçre, Fransa kimi zaman da Almanya’yı içine alan rotalara sahiptir. Ancak projede eldeki kaynağa dayanarak %95 oranında İtalya coğrafyasının ele alındığını görmekteyiz. Sunulan haritada nadir örnekler olarak Yunanistan ve Hırvatistan da işaretlenmiştir. Bu coğrafyalara Grand Tour ve benzeri seyahatler yolculuk koşullarının iyileştiği dönemler artış göstermektedir. Projede de 18. yüzyıl odak noktasına alınmış, detaylı olarak söylemek gerekirse de görselleştirmeler ve analizler 1690-1790 arası dönemi kapsamaktadır. Bu çağa yoğunlaşmanın sebebi çalışmanın yürütücülerinin yararlandığı kaynağın aynı döneme denk düşmesidir. Veri setlerini oluşturmanın yanında projenin ilk adımlarında, ortaya çıkmasında ilham verici ve teşvik edici olan Dictionary of British and Irish Travelers to Italy 1701-1800 adlı eser John Ingamells tarafından Brinsley Ford Arşivi’nden derlenen, prosopografik bir sözlüktür. Çalışma da bu sözlükte yer alan 5213 kayıta dayanarak 69 gezgine odaklanmaktadır. Proje prosopografik bir sözlüğe dayanarak oluşturulduğu için muhakkak yazılı verileri kullanmak zorundadır. Ancak bu yazılı veriler üzerinden ortaya konulanlar sınırlı tutulmuş, çeşitlendirilmemiştir. Onun yerine edinilen bilgiler veriye çevirilmiş daha sonra da eldeki verilerin görselleştirilmesi tercih edilmiştir. Bu yüzden görselleştirilmiş veriler ağırlıktadır.
Görsel 3
Arayüz ve Anasayfa
Grand Tour Projesi Stanford Üniversitesi’nin School of Humanities and Sciences biriminin bir parçası olduğu için site tasarımı ve bağlantıları üniversitenin diğer sayfaları ile bir ortaklık ve uyum içerisinde hazırlanmış. Bu sayede arayüzü öğrendikten sonra Center for Spatial and Textual Analysis iş birliğinde hazırlanan bazı projelerin entegre olmuş websitelerine kolayca erişilebilmektedir. Sitenin anasayfası ekip, yayınlar, atölyeler, haberler gibi oldukça standart ve öz şekilde başlıklandırılmış. Bu tercihle siteyi ziyaret edenler kafa karışıklığı yaşamadan aradığına ulaşabilme imkanına sahip olmaktadır. Hakkında sekmesinden projenin oluşum süreci, dijital yaklaşımı, öyküsü öğrenilmekle beraber diğer başlıklardan makaleler, konuşmalar, etkinlikler ve basında çıkan haberlere ulaşabilmekteyiz. Grand Tour Projesi hakkında bir etkinlik kaydına https://www.youtube.com/watch?v=BzabvRGaz8A uzantısından, bir habere de https://stanforddaily.com/2013/04/24/digital-humanities-project-maps-european-intellectual-networks/ adresinden ulaşılabilir.
Projeye dair olmazsa olmaz temel bilgileri veren bu kısımların dışında çalışmanın ana unsuru Interact başlığıyla sunulan görsel ve dijital çıktılardır. Mekânsal karşılaşmalardan yola çıkarak 18. yüzyılda insanlar birbirleriyle nasıl etkileşime girdiler, seyahat ve yazışmalarda sosyal-entelektüel ağlar nasıl oluştu gibi sorulara görselleştirmeler üzerinden coğrafi analizler yapılarak cevap aranan bu bölüm Palladio ve Breve kullanılarak hazırlanmıştır. Interact bölümündeki veri görselleştirme çalışmalarından birisi olan zaman çizelgesinde en aşağıda yer alan ziyaret edilen bölgelerden her biri farklı renkle işaretlenmiş ve üzerine geldiğimizde tabloda yalnızca o bölgeye yapılan seyahatler gözükmektedir. Daha detaylı arama için ise filtreleme ve arama kutusu özelliği de yer almaktadır. Ayrıca gezginlerin adından sonra yer alan ilk sayı ziyaret edilen yerlerin adedini, ikinci sayı ise seyahatin ilk yılını belirtmektedir.
Görsel 4: Interact 1 republicofletters.stanford.edu/publications/grandtour/timechart/
Interact’teki görselleştirmelerden bir diğeri de kronolojisi bulunan seyahat haritasıdır. Aşağıdaki zaman aralığında istediğimiz ölçüde bir dönemi seçip haritaya yolculukların yapıldığı yerleri yansıtabiliyor, kırmızı noktaları seçerek yer isimlerini ve buralara yapılan seyahat sayılarını görüntüleyebiliyoruz. Bu uygulama gezginlerin tercihlerini ve yoğunluğu anlamamız açısından faydalı olsa da detay sunması açısından eksik olup yalnızca coğrafi işaretleme ile sınırlı kalmıştır.
Görsel 5: Interact 2 republicofletters.stanford.edu/publications/grandtour/map/
Coğrafi çıktılara dayalı analizlerin dışında İtalya’ya giden gezginlerin eğitim geçmişi ve statüleri hakkında sosyal ağları tanımlamaya imkân tanıyan üçüncü araçta eğitim durumları Oxbridge ve Inns of Court, Sanat Okulu, diğer üniversiteler, bireysel eğitim ve tanımlanamayanlar olarak beşe ayrılmıştır. Buna ek olarak önde gelen üniversiteler-kolejler ve şahıslar filtrelenerek aralarındaki etkileşimler grafiğe yansıtılmaktadır.
Görsel 6: Interact 3 republicofletters.stanford.edu/publications/grandtour/education/
Grand Tour’un sonuncu grafiğinde ise bir önceki anlatılana benzer şekilde detaylı filtreleme imkânı sunulmuş ve Palladio’dan yararlanılmıştır. Burada öne çıkan İtalya’ya yapılan yolculuklarda finansmanı sağlayan, fonlayan kişi ve kurumların kim olduğuna dikkat çekmektir. Özel sponsorluk, şahsi servet, burs gibi ayırıcılar ile seyahatin imkanlarının hangi aracılarla var olabildiğini görmekteyiz. Ayrıca tüm bu grafiklere, tablolara kaynaklık eden verilerin hem rehber hem de model olarak incelenmesini sağlayan veri şeması da projenin ziyaretçileriyle paylaşılmıştır. (Veri şemasına ulaşmak için bkz. republicofletters.stanford.edu/publications/grandtour/schema/ ) Sonuç olarak arayüze baktığımızda Stanford Üniversitesi etrafında şekillenerek 2008’de başlayan proje kitle kaynak özelliği olmadığı için yoğun veri girişine sahip olmasa da açık erişim sunarak hala aktif durumda bulunmaktadır.
Sonuç
İtalya’nın kültürel mirası, sanatı, anlatıları hakkında katkılar sağlayan Grand Tour Projesi, İngiliz gezginlerin, mimarların, elitlerin İtalya coğrafyasından seyahat sırasında gördüklerini Britanya’ya ne ölçüde taşıdığı, etkilenilen Rönesans ve Klasik Çağ eserlerinin ne gibi etkiler bıraktığı, etkileşime girdikleri ağlar hakkında bilgi sunmasının yanında buna benzer konularda yapılacak dijital beşerî bilimler çalışmalarına model teşkil etmektedir.
Projedeki görselleştirmelere benzer şekilde çalışmalar ortaya koymak için Stanford University Humanities+ Design tarafından geliştirilen bir araç olan Palladio’yu deneyimlemek isterseniz hdlab.stanford.edu/palladio/ adresine, incelediğimiz çalışmanın “people, places, travels” şeklinde sunulan veri setine ulaşmak isterseniz de purl.stanford.edu/ct765rs0222 adresine göz atabilirsiniz.