Amaç

 

  Proje, etnisite, mekân ve ötekilik kavramlarını tarih düzleminde tekrar düşünmeye imkân sağlayan bir kuramsal çerçeve geliştirmektedir. Fiziksel bir hareketlilikten daha çok, dönemin yazarlarının metinleri vasıtasıyla kurdukları zihinsel coğrafyaya odaklanarak etnisiteyi sabit tutan özcü yaklaşımlardan uzak, metinler arası karşılaştırmaya açık dinamik bir söylem alanı olarak konumlandırmaktadır. Etnisiteyi söylemsel bir olgu olarak ele alan bu proje, kimliği sabit kökenlere değil, metinler arası ilişkileri yeniden anlamlandırma süreçlerine bağlamaktadır. MMP, Erken Orta Çağ toplumlarını halklar üzerinden homojenleştiren geleneksel siyasi tarih yazımına mesafeli durarak etnik isimlerin farklı metin türlerinde (Latin kronikleri, aziz biyografileri, coğrafya yazmaları vb.) nasıl farklı işlev ve anlamlar üstlendiğini görünür kılmaktadır. Projenin kuramsal çerçevesi, ötekilik, mekânsal aidiyet ve dinî söylem arasındaki etkileşimi merkeze alan etnik terminolojiyi dönemin siyasi ve teolojik tartışmalarıyla birlikte okuma imkânı sunmak üzerine kurulmuştur.Proje, Erken Orta Çağ metinlerinde etnonimler ile mekânsal betimlemelerin nasıl bir zihinsel coğrafya oluşturduğunu ve aynı etnik grupların farklı metin türlerinde (aziz biyografileri, Latin kronikleri, coğrafya yazmaları vb.) hangi anlam ve işlevlerle temsil edildiğini incelemektedir.

 

Zaman, Mekân ve Kavramsal Coğrafya

​

 MS 400–1200 tarihlerinin seçilme sebebi Roma İmparatorluğu’nun çözülüşünden Hristiyanlığın kurumsal yapı haline gelmesi ve feodal yapıların oluşumuna uzanan geniş bir dönüşüm sürecini kapsıyor olmasıdır. Proje, coğrafi mekânı yalnızca dağlar, nehirler vs. gibi fiziksel sınırlar üzerinden okumaktan ziyade “kuzey”, “doğu”, “bozkır” gibi belli yüklenmiş anlamlarla inşa edilen kavramsal mekânlar üzerinden okumaktadır. Bu mekânlar, kendi metinleri bağlamında barbarlık, kutsallık veya tehdit gibi değer yüklü çağrışımlar aracılığıyla birer zihinsel coğrafya düğümü hâline gelmekte ve dolayısıyla projenin zihniyet tarihi ile kültürel coğrafya arasında köprü kurmasını mümkün kılmaktadır.

​

  Bu çerçevede, “kuzey”,  “batı” ya da  “doğu” gibi yön belirten ifadeler yalnızca fiziki bir referans değil aynı zamanda kendi metin anlamlarına, anlayışlarına göre belli ahlaki ve kültürel çağrışımların yoğunlaştığı anlamsal odaklar olarak değerlendirilmektedir. Örneğin, bazı halkların “korkunç” ya da “karanlık” mekânlar ile anılması, etnik stereotiplerin mekânsal betimlemelerle nasıl pekiştirildiğine işaret etmektedir. Proje, bu tür kavramsal eşleşmeleri sistematik olarak işaretlemekte ve zihinsel coğrafyanın zaman içindeki dönüşümünü hem nicel hem nitel düzeyde takip etmeye, yorumlamaya imkân tanımaktadır. 

 

Tarihçiliğe Katkıları ve Uygulanabilirlik

 

  MMP, etnisite, kimlik ve ötekilik kavramları üzerine alan ile ilgili güncel kuramsal tartışmaları tarihsel metinlerle ilişkilendirmenin yanında sayısal yöntemlerle söylem çözümlemesi stratejisini kullandığı için nitel ve nicel araştırmalar arasında mantıklı, işlevsel bir köprü kurmaktadır. Kavramsal muğlaklıkların ve stereotipik betimlemelerin istatistiksel olarak somut çıktı veriyor olması hem zihniyet tarihine hem de mekânsal tarih çalışmalarına yeni sorgulama imkânları sunmaktadır. Projenin metodolojisini, Selçuklu ve erken Osmanlı dönemi korpuslarına uygulamak; Anadolu ve çevre bölgelerdeki halkları ve kültürel sınırları, zihinsel haritalarını dijital beşerî bilimler bağlamında yeniden değerlendirmek için verimli bir sistem sağlayacaktır.

​

  MMP metodolojisi bu bakımdan sadece Batı Avrupa merkezli verilerle sınırlı kalmayıp çeşitli dil ve metinlere aktarılabilecek uygulanabilir bir alan açmaktadır. Farklı zaman ve mekân söylemlerinin de işlenebilmesi,  sunulacak olan geniş bir veri ağı ile etnik temsillerin, fetih söylemlerinin ve dinî mekân tahayyüllerinin karşılaştırmalı olarak analiz edilmesine imkân sağlayacaktır. Bunun yanında, verilen lisans ve lisansüstü düzeyde dijital tarihçilik derslerinde bu projenin uygulamalı olarak kullanılması hem kaynakların birçok düzlemde eleştirilebilmesini hem de veri okuryazarlığı alanında mesleki kazanımlar elde edilmesine yardımcı olabilir.

​

Korpus ve Veri Yapısı

​

  MMP, Latin kronikleri, kilise metinleri, papalık belgeleri ve coğrafya yazmaları gibi farklı türlerdeki birçok metni barındıran geniş kapsamlı bir metinsel korpusa dayanmaktadır. Bu veri havuzu, yaklaşık olarak 1.150 metin, 5.000 pasajı ve bunlara iliştirilmiş çok sayıda anlamsal etiketi (690 üstü) içermektedir. Bu denli büyük hacimli veri bu projeyi sadece örnek temelli bir tarama olmaktan çıkarıp korpus temelli bir analiz platformuna dönüştürmektedir. Veri, etnik isimler, sıfatlar, betimlemeler, stereotipik nitelendirmeler ve coğrafi referanslar etrafında yapılandırılan GENS (Group Terminology and Ethnic Nomenclature) veri tabanında organize edilmektedir.

​

 Korpusun bu denli çeşitliliği, aynı etnik ismin farklı yazınsal bağlamlarda nasıl farklı anlamlara geldiğini göstermeyi mümkün kılmaktadır. Aziz metinlerinde, kaynaklarında mucizevi dönüşüm olarak betimlenebilen bir halkın,  kroniklere, yazmalara bakıldığında askerî bir müttefik veya siyasi bir tehdit olarak tanımlanabilmesi etnik terminolojinin salt, tekil ve tutarlı tek bir referans sistemi olarak okunamayacağını göstermektedir. GENS veri tabanının çok katmanlı yapısı, araştırmacılara hem tekil bir etnik grubun hem de bunların anlamsal kümelerinin üzerinden sorular sorulmasına, eleştiri yapılmasına imkân veren esnek bir analitik zemin sunmaktadır.

​

​