Linked Jazz
Ege ÇAKIR
Görsel 1. AÄŸ adresi, anasayfa görseli.
Linked Jazz projesi, UCLC/ALISE Kütüphane ve Bilgi Bilimi araÅŸtırma hibesiyle finanse edilen, baÄŸlantılı açık veri (Linked Open Data) oluÅŸturma projesidir. Bu veriler, çeÅŸitli mülakatlar ve transkriptlerden alınan bilgilerin iÅŸlenmesiyle derlenmiÅŸ; semantik analiz yöntemiyle bir veri tabanı oluÅŸturulmuÅŸtur. Projenin temel kaynakları ÅŸunlardır: Rutgers Caz Çalışmaları Enstitüsü ArÅŸivleri, Smithsonian Caz Sözlü Tarihleri, Hamilton Koleji Caz ArÅŸivi, UCLA’in “Central Avenue Sounds” serisi ve Michigan Üniversitesi Nathaniel C. Standifer Sözlü Tarih Video ArÅŸivi.
Bu arÅŸivlerden alınan bilgiler, projenin bilgi sayfasında yer alan açıklamaya göre ÅŸu ÅŸekilde iÅŸlenmiÅŸtir: LOD oluÅŸturmak için bir transkript analizörü, bir isim eÅŸleÅŸtirme ve küratör aracı ile bir kitle kaynak aracı geliÅŸtirilmiÅŸtir. Bu araçlar, mülakat sırasında adı geçen kiÅŸileri bulmak ve kaynaklarda geçen her isme bir kimlik atamak amacıyla tasarlanmıştır. Mülakat ve transkriptlerden alınan bilgilerle iliÅŸkileri tanımlamak ve kimliklendirebilmek için çeÅŸitli iliÅŸki dinamikleri iÅŸlenmiÅŸ; bu dinamikler “kimin tanıştığı/tanıdığı, arkadaşı, yakın arkadaşı, etkilendiÄŸi kiÅŸi, akıl hocası, birlikte çalıştığı, aynı grupta olan, birlikte çaldığı, grubun üyesi olan, birlikte turneye çıktığı, grup lideri” gibi etiketleme yöntemleriyle tasnif edilmiÅŸtir.
Bu yönüyle projeye bakıldığında, neden bizim kültürümüze de uyarlanmış bir müzik arÅŸivi projesi oluÅŸturulmasın sorusunu doÄŸurmaktadır. Türk halk müziÄŸi ve ozan geleneÄŸinin geniÅŸ veri havuzu düÅŸünüldüÄŸünde bu projenin mümkün olduÄŸunu söyleyebiliriz. Türkiye’nin zengin tarihi arÅŸivleri, TRT arÅŸivleri ve müzik kütüphaneleri, kültürel-yerel röportajlar, müzisyenlerin kayıtları ve birbirleriyle etkileÅŸimleri Linked Jazz’ın kaynak kümesine benzemeyi bırakın potansiyel olarak aÅŸmaktadır. Cumhuriyet dönemi müzik tarihi açısından da büyük bir katkı olup araÅŸtırmacılara hizmet edecek bir proje olacaktır. Linked Jazz projesinin yapımcıları, projelerinin coÄŸrafi ve kültürel sınırları aÅŸma potansiyeline sahip olduÄŸunu belirtmektedir. Bu projede kullanılan metodoloji ve araçların agnostik bir yapıda olduÄŸunun bu sayede dijital formatta herhangi bir arÅŸive uygulanabileceÄŸini vurgulamışlardır.
Verileri iÅŸleme yolundaki son adım ise aÄŸ görselleÅŸtirmesi olmuÅŸtur. GörselleÅŸtirme, projede büyük bir önem arz etmektedir; özellikle projenin internet sitesinde veri tabanını kullanıcıya en iyi ÅŸekilde aktarmanın yolu bu görselleÅŸtirmeden geçmektedir. Bu yöntemle bir aÄŸ oluÅŸturulmuÅŸ ve bu büyük aÄŸ caz dünyasındaki baÄŸlantıları temsil etmektedir. Ağın oluÅŸturulması sürecinde düÄŸümler, baÄŸlantılar ve müzisyenlerin görselleri interaktif biçimde kullanıcıya sunulmuÅŸtur. Buradaki düÄŸümler (her bir nokta ya da müzisyen fotoÄŸrafı) bir kiÅŸiyi temsil etmekte; düÄŸümün boyutu ise ilgili müzisyenin incelenen sözlü tarih, transkript ve mülakatlarda ne kadar sık geçtiÄŸini göstermektedir. Müzisyenler arasındaki baÄŸlantılar/çizgiler ise birbirleriyle ilgili iliÅŸkiyi, tanınmışlık ya da birbirini tanıma derecelerini ve birlikte çalışma baÄŸlarını yansıtmaktadır. Bunlar, karışmayı önlemek amacıyla çeÅŸitli renklerle ayrıştırılmıştır.
AÄŸ görselleÅŸtirmesinin en dikkat çekici özelliklerinden birisi “dynamic” modülüdür. Bu modüle göre kullanıcılar sanatçıların isimlerini tek tek ekleyerek kendi dinamik aÄŸlarını inÅŸa edebilirler. Kullanıcı her yeni isim eklediÄŸinde aÄŸ yeniden ÅŸekillenir ve seçilen kiÅŸilerin iliÅŸki aÄŸları görünür hale gelir. Böylece aÅŸağıdaki görselin aksine daha kiÅŸisel bir aÄŸ çıkartılabilir. Bu haliyle projeye güç katan özelliklerden bir tanesidir.
Görsel 2. Müzisyenlerin birbirleriyle olan baÄŸlantılarını gösterir.
Bir müzisyene tıklandığında aÄŸ görseli, müzisyenin kendi ölçeÄŸine inerek kendi ağını göstermektedir. Aynı zamanda müzisyenle ilgili görselde kısa bir biyografi bölümüyle hem Wikipedia sayfasına hem de konserleri, açıklamalarıyla ilgili YouTube videolarına yönlendiren linkler bulunmaktadır.
Görsel 3. Video ve kısa biyografi kısmını gösteren görsel.
Proje, kitle kaynaklama yöntemini de kullanarak gönüllülerin saÄŸladığı bilgiye dayanmakta; ayrıca müzisyenler arasındaki iliÅŸkinin türünü “mentorluk, etkileÅŸim ve iÅŸbirliÄŸi” etiketleriyle belirleyebilmeye imkân tanımaktadır. Aynı zamanda mentorluk, ilham, grup üyeliÄŸi ve turne ortaklığı gibi farklı iliÅŸki türlerini görünür kılması açısından, kullanıcıya zengin ve detaylı bir veri seti sunmaktadır. Ayrıca projede cinsiyet modu da bulunmakta; yer alan müzisyenler mavi (erkek) ve turuncu (kadın) renkleriyle ayrıştırılarak kadın müzisyenler ve erkek müzisyenler ayrı biçimde görülebilmektedir.
Görsel 4. Kadın ve erkek ayrımını gösteren konfigürasyon görsel.
Projenin bir diÄŸer konfigürasyonu ise, crowdsourcing yapısıyla alakalıdır. 52’nd Street bölümünde iki ayrı alan bulunmaktadır. Bunlardan ilki; sanatçıların eksik transkriptlerinin müzisyen görselleri eÅŸliÄŸinde kullanıcıya sunulduÄŸu alandır. Böylece kullanıcı müzisyene tıkladığında müzisyenin diÄŸer sanatçılarla alakalı konuÅŸtuklarını görebilir ve ekstra katkılarda bulunabilir. Bu durum da projenin crowdsource yapısını göstermektedir.
Görsel 5. Linked Jazz 52’nd ST konfügirasyonunu gösterir görsel.
Görsel 6. Transkriptleri ve ek yapılabilecek bölgeleri gösterir görsel.
Sonuç olarak Linked Jazz projesi, çok yönlü konfigürasyonları olan, çeÅŸitli özellikleriyle beraber caz tarihini bir yığından kurtararak, o mikro verileri makro bir semantik aÄŸ analizinde birleÅŸtirme ve anlamlı veriler çıkarabilme konusunda baÅŸarılı bir projedir. Projenin temel katkılarından birisi verilerin ayıklanarak gizli sosyal baÄŸlantıları ortaya çıkarmasıdır. . Böylece müzisyenlerin birbiriyle olan baÄŸlantıları sadece tanışmışlıktan deÄŸil, kimin kimden etkilendiÄŸi, kimin kime akıl hocalığı yaptığı ve hangi gruplarda birlikte çaldıklarını ortaya koymak açısından alan çalışmalarına büyük katkı saÄŸlamıştır. Proje gönüllüler yardımıyla kurguladığı crowdsourcing modeliyle, toplumsal katılımı bilimsel bir proje ile entegre etme baÅŸarısını göstermiÅŸtir. Yine pozitif ayrımcı bir yaklaşımla, özellikle 20. yüzyıl batı dünyasındaki mizojini ve kadın ayrımcı yapının arasında var olan kadın caz müzisyenlerini çeÅŸitli veri ve konfigürasyonla görülebilir kılmaları takdir edilmesi gereken özelliklerden bir tanesidir. Ayrıca ortaya koydukları metodik yapı, sadece caz tarihi için deÄŸil tüm alan ve çalışmalarda kullanılabilecek bir yapı olması sebebiyle güçlü bir teknik altyapı sunmaktadır. Projenin olumlu noktalarını bir kenara bıraktığımızda bazı problemler gün yüzüne çıkmaktadır. Projede önemli isimlere çok daha büyük bir ağırlık verilmiÅŸ, Miles Davis ve John Coltrane gibi isimlere büyük yer ayrılırken, daha az tanınan müzisyenler aÄŸ haritasında kendine yer bulamamıştır. Bu durum veri analizi sürecinde objektif bulguların bulunmasında problemler yaratabilir. Projenin bir diÄŸer eksi noktası ise, eskiyen sitesidir. Sitenin tasarımının eski ve sorumlu olmaması kullanıcıların iyi bir deneyim yaÅŸamasını engellemektedir. Bu engelleme göz önünde olmayan detay verilerin gözden kaçırılmasına sebebiyet verebilir. Ä°lk kullanıcıyı korkutan bu tasarımda ağın büyüklüÄŸü ve düÄŸümlerin yoÄŸunluÄŸu kullanıcı açısında terk etme davranışını güçlendirebilir. Bu göz önünde tutulmadığı gibi, sitedeki özellikleri tanıtacak bir rehber, tanıtım videosu da yer almamıştır.