21. Yüzyılda Avusturya’daki Sözcük ÇeÅŸitliliÄŸi Atlası Projesi
(LexAT21 – Atlas on lexical variation in Austria in the 21st century)
Proje Linki: https://lexat21.lapis-online.at/en
Suna Sever
​
1. Projenin Amacı ve Kuramsal Çerçevesi
LexAT21 projesi, dijital beÅŸeri bilimler yöntemlerini uygulayarak Avusturya’daki çaÄŸdaÅŸ Almancanın kelime çeÅŸitliliÄŸini tespit etme ve belgelemeyi amaçlayan bir bir dil atlası ve dil bilim projesidir. Merkezinde; bölgesel ağızlar, günlük konuÅŸma dili ve standart Almancaya dair çeÅŸitli veriler yer almaktadır. Bu proje, sözcük çeÅŸitliliÄŸinin sistematik bir ÅŸekilde belgelenmesine yönelik etkileÅŸimli leksik atlas oluÅŸturma, dilin coÄŸrafi ve sosyo demografik sınırlarını belgeleme amacıyla yürütülmektedir. LexAT21 projesi, tek başına bir proje olmaktan ziyade, Avusturya Almancasının varyasyonunu, temasını ve algısını inceleyen daha geniÅŸ ölçekli ve uzun soluklu bir araÅŸtırma programını bünyesinde barındırmaktadır. Atlasın yeni anketlerle güncellenmesi, verilerin akademik yayınlarla derinlemesine analiz edilmesi ve ulusal/uluslararası dil bilimsel projelerle baÄŸlantılı veri (Linked Data) standartlarında entegrasyonu hedeflenmektedir. Temmuz 2021’de baÅŸlayan projenin I. turu Mayıs 2023'te tamamlanmış olup 46 olgunun analizi raporlanmıştır. Proje, 2016-2026 yıllarını kapsayan ana program (SFB DiÖ) ile uyumlu olarak II. ve III. tur çalışmalarıyla geliÅŸimini sürdürmektedir.
Bu proje, bölgesel ağızlardaki sınırların güncel durumunu ve günlük konuÅŸma dili, standart Almanca kullanımlarına yönelik sosyo demografik faktörlerin etkilerini ve dağılımlarını konu alan sorulara cevap aramaktadır. Çevrimiçi anketlerle toplanan dil verileri, etkileÅŸimli haritalama araçları, tematik haritalar ve sosyodemografik analiz grafikleriyle kullanıma sunulmakta, böylece katılımcılara kendi kelime daÄŸarcıklarını belgeleme fırsatı vermektedir.
LexAT21’in ayrı veya bağımsız bir bütçesi, arama sonuçlarından net bir ÅŸekilde çıkarılamamaktadır. Ancak projenin finansal büyüklüÄŸü, entegre olduÄŸu SFB programının ölçeÄŸi üzerinden tahmin edilebilmektedir. Bütçe, FWF’in SFB DiÖ (F 060) programı kapsamındaki ana bütçeden saÄŸlanmaktadır. Bu tür özel araÅŸtırma programları genellikle yıllık yaklaşık 1.000.000 Avro bütçeye sahip olan ve sekiz yıl süren uluslararası standarttaki aÄŸlardır.
​
2. Uygulama Süreci ve Ä°çerik Yapısı
​
LexAT21 projesini dil bilimi ve bilgisayar destekli dil bilim (Computational Linguistics) alanlarında uzman olan bir ekip yönetmekte ve geliÅŸtirmektedir. Projenin baÅŸ editörlüÄŸünü ve sorumlu yöneticiliÄŸini Viyana Üniversitesi’nden tanınmış bir dil bilimci olan Prof. Dr. Alexandra N. LENZ yürütmektedir. LexAT21’in çevrimiçi altyapısı ve haritalama aracını Jakob BAL, Kilian KUKELKA, Markus PLUSCHKOVITS, Daniel SCHOPPER ve Anja WITTIBSCHLAGER geliÅŸtirmektedir. Ayrıca atlasın bilimsel içeriÄŸini hazırlama, anket verilerini görselleÅŸtirme ve verileri eriÅŸilebilir duruma getirme noktasında teknik web uygulaması da bu ekip tarafından hazırlanmıştır. Projenin yazarları; Amelie DORN, Jan HÖLL, Wolfgang KOPPENSTEÄ°NER, Katharina KORECKY-KRÖLL, Alexandra N. LENZ, Claudia MATTES, Markus PLUSCHKOVÄ°TS, Rita STÄ°GLBAUER, Florian TAVERNÄ°ER, Anja WÄ°TTÄ°BSCHLAGER, Theresa ZÄ°EGLER’dir. Düzeltmenlik görevi, Kerstin LORENZ, Eric SCHÄ°RL tarafından yapılmaktadır. Özetle LexAT21 projesi, Viyana Üniversitesi (Universität Wien) merkezli olmak üzere Avusturya’daki dil bilim araÅŸtırmalarının önemli bir parçası olarak yürütülüyor.
​
Projenin ana sponsorluÄŸu ve araÅŸtırmaların temelinin finanse edilmesi FWF (Fonds zur Förderung der wissenschaftlichen Forschung / Avusturya Bilim Fonu) tarafından saÄŸlanıyor. Projenin diÄŸer iÅŸ birlikçileri aynı zamanda FWF tarafından finanse edilen büyük ölçekli bir araÅŸtırma programı olan SFB "Deutsch in Österreich, Variation – Kontakt – Perzeption" (Kısaltma: DiÖ - F 060) –Avusturya’da Almanca, Varyasyon – Temas – Algı- (Spezialforschungsbereich Deutsch in Österreich: Variation - Kontakt - Perzeption ) ile 2024 yılının Ocak ayından itibaren Viyana Üniversitesi bünyesindeki ACDH (Austrian Centre for Digital Humanities / https://www.oeaw.ac.at/acdh/acdh-home Dil bilim AraÅŸtırma Departmanı ve SFB DiÖ’dir. Bu iÅŸbirlikleri LexAT21 projesinin geniÅŸletilmesi, projenin kurumsal ve teknik entegrasyonunu desteklemektedir.
​
2021 yılının Temmuz ayında baÅŸlayan proje, tarihî ağızlardan ziyade yaÅŸayan ve güncel Avusturya Almancasına odaklanarak güncel veri giriÅŸleriyle devam etmektedir. CoÄŸrafi kapsamı 9 federal eyaletiyle tüm Avusturya’yı içine alacak ÅŸekilde sınırlandırılmıştır. Ä°lk turda kırsal ve kentsel alanları kapsayan 506 farklı noktadan veri saÄŸlanmış, en yoÄŸun katılım ise Viyana'dan gerçekleÅŸmiÅŸtir. Projenin ana kaynağı, kitle kaynak (Crowdsourcing) yöntemiyle Avusturya genelindeki gönüllü katılımcıların çevrim içi anketlere verdikleri yanıtlarla oluÅŸturulan dil verileridir. Harita açıklamaları ve bilimsel analizler, Österreichisches Wörterbuch, Duden – Österreichisches Deutsch ve Variantenwörterbuch des Deutschen adlı sözlükler, Avusturya diyalekt söz varlığı için Wörterbuch der historischen bairischen Dialekte in Österreich (WBÖ) ve LIÖ platformu referanslarına dayanmaktadır. 80 yıllık deÄŸiÅŸimi izlemek için Deutscher Wortatlas (DWA) ve güncel yerel dil kullanımı için Atlas zur deutschen Alltagssprache (AdA) temel karşılaÅŸtırma referanslarıdır.
​
Katılımcılara ulaÅŸmak için üniversite e-posta listeleri, sosyal medya ve bilimsel toplulukların yanı sıra "kartopu metodu" (katılımcıların anketi kendi çevrelerine iletmesi) kullanılmaktadır. Veri toplama belirli aylara yayılan turlar halinde planlanmakta ve anket sayısı 1.900’e ulaÅŸtığında ilgili tur sona erdirilmektedir. Bir anketin veri seti olarak kabul edilmesi için tamamen doldurulmuÅŸ olması ve Avusturya sınırları içerisinde geçerli bir yer belirtilmesi ÅŸarttır. ÖrneÄŸin, birinci turdaki 2080 anketten sadece 1925’i bu ÅŸartları saÄŸladığı için analize dahil edilmiÅŸtir. Anketlerin ağırlıklı olarak üniversiteler üzerinden duyurulması nedeniyle örneklemde öÄŸrenci sayısı ortalamanın üzerindedir. ÖrneÄŸin I. Turda Katılımcıların %32'si öÄŸrencidir ve 30 yaÅŸ altı kadın öÄŸrenciler lehine bir yoÄŸunluk söz konusudur. II. Tur ise ilk tura oranla katılımcı dağılımı demografik açıdan daha dengeli bir görünüm sergilemektedir.
​
​
​​
​
​
​
Görsel 1 & 2: I. Tur Katılımcılarının Genel Sosyodemografik Özellikleri
I. tur verilerinde kadın katılımcı sayısının erkeklere oranla daha fazla olduÄŸu ve verilerin eÄŸitimli, genç-orta yaÅŸ grubundaki kadınların dil kullanımını yansıttığı görülmektedir. Katılımcıların ortalama yaşı 39 olup çoÄŸunluÄŸunu öÄŸrenciler oluÅŸturmaktadır; 30-50 yaÅŸ grubu (1.371 kiÅŸi), 50 üstü yaÅŸ grubunun (554 kiÅŸi) yaklaşık iki buçuk katıdır. Proje, bireylerin diyalekt-standart dil eksenindeki iç varyasyonuna odaklanarak söz varlığı deÄŸiÅŸimlerini hem kuÅŸaklar arası (eÅŸzamanlı) hem de uzun dönemli olarak incelemektedir. Ä°lk turda, 1950–1980 yılları arasındaki diyalekt atlasında yer alan 46 olgu yeniden ele alınarak yaklaşık 85 yıllık bir deÄŸiÅŸim karşılaÅŸtırması yapılmıştır. Her dilsel deÄŸiÅŸken, en sık kullanılan 2–3 kelime varyantı (örneÄŸin; burarak sıkmak için kullanılan farklı kelimeler) ile adlandırılmakta ve haritalandırılmaktadır. Kelimelerdeki ince telaffuz ve biçim farklılıkları, veri tabanındaki yazım varyantları üzerinden ayrıntılı bir ÅŸekilde analiz edilebilmektedir.
Görsel 3: Veri çeÅŸitliliÄŸi ve Miktarı
3. Yöntem ve Dijital Altyapı
Proje, temelinde Dijital BeÅŸeri Bilimler yöntemlerini barındırır ve verilerini açık kaynaklı LimeSurvey yazılımı üzerinden yapılan kapsamlı çevrimiçi anketlerle toplar. Katılımcıların standart Avusturya Almancası, ağız (Dialekt) ve günlük konuÅŸma dili (Regiolekt) kapsamındaki bireysel söz daÄŸarcıkları ve kelime kullanımları sorgulanmaktadır. Toplanan veriler Baserow uygulaması ile iÅŸlenir; leksikal kategorilendirmeler proje ekibi tarafından manuel olarak yapılırken orijinal veriler ÅŸeffaflık için muhafaza edilmektedir. Temizlenen ve etiketlenen veriler, PostgreSQL tabanlı iliÅŸkisel bir veritabanına aktarılır ve Austrian Centre for Digital Humanities and Cultural Heritage tarafından barındırılır. Arka uç Hono-framework ile geliÅŸtirilmiÅŸtir; haritalama ve görselleÅŸtirmeler için MapLibre ve three.js teknolojileri kullanılmaktadır. Projenin teknik mimarisi ve veri modeli LAPIS ve LIÖ platformlarına dayanarak dil verileri arasında birlikte çalışabilirliÄŸi amaçlar; ilerleyen süreçte OpenAPI arayüzü ile dış eriÅŸim planlanmaktadır.
Veri EriÅŸimi, "Örnek veri tabanı" üzerinden projenin orijinal verilerine ve bu verilerin sözlüksel varyant sınıflarına göre kategorize edilmiÅŸ hâllerine doÄŸrudan eriÅŸim imkânıyla sunulmaktadır. Haritalama aracında kullanılan tüm görselleÅŸtirmeler, veri tabanındaki bu sistematik sınıflandırmalara dayanmaktadır. Kullanıcılar; olgulara, kayıt türlerine, varyantlara ve katılımcıların yaÅŸ gruplarına göre kapsamlı filtreleme yaparak veriler üzerinde derinlemesine analiz yapabilmektedir. Platform, analiz sürecini kolaylaÅŸtırmak amacıyla verilerin kullanıcılar tarafından indirilebilmesine olanak saÄŸlamaktadır.
Toplanan geniÅŸ kapsamlı dil verilerini anlamlandırmak için geliÅŸtirilen haritalama aracı, verileri bireysel biçimde görselleÅŸtirme ve haritalama imkânı sunmaktadır. Kullanıcılar; katılımcı yaÅŸ grupları ve dil varyantları gibi kriterlerle sunumu kiÅŸiselleÅŸtirebilmekte, ayrıca kendi renk ÅŸemalarını tanımlayabilmektedir. Hazırlanan haritalar, sunum ve analizlerde kullanılmak üzere yüksek çözünürlüklü görüntü formatlarında dışa aktarılabilmektedir. Harita açıklamaları, dil coÄŸrafyası bulgularına odaklanarak dil kullanımını standart Almanca - Hochdeutsch, günlük konuÅŸma dili - Umgangssprache ve ağız - Dialekt gibi üç farklı düzeyde inceleme olanağı saÄŸlamaktadır. Yazılı açıklamalar, deÄŸiÅŸkenin tanımını içeren kısa açıklamalar ve varyasyonları analiz eden yorumlayıcı uzun açıklamalar olmak üzere iki ana türe ayrılabilmektedir. GörselleÅŸtirme için kullanılan renk sistemi ise varyantların sıklığına göre kodlanmış olup en sık görülen varyant koyu kırmızı, ikinci en sık görülen varyant mavi tonları, diÄŸer muhtemel varyantlar için de yeÅŸil ve sarı renklere yer verilmektedir. Bu sistemle dil haritası üzerindeki bilgilerin sistematik ve anlaşılır bir biçimde sunulması amaçlanmaktadır.
Görsel 4: Örnek veri tanımlaması ve analizi
Görsel 5: Veri sıklık dağılımına yönelik bir örnek.
Proje, Açık EriÅŸim (Open Access) ilkeleri doÄŸrultusunda leksikal atlası ve bilimsel bulguları ücretsiz olarak halka sunmaktadır. Katılımcı adresleri ve bireysel yorumlar gibi ham veriler gizlilik gereÄŸi paylaşılmaz; bunun yerine anonimleÅŸtirilmiÅŸ grafikler, haritalar ve istatistiksel veriler eriÅŸime açılır. Verilerin korunması ve anonimleÅŸtirilmesi ilkeleri Viyana Üniversitesi ve sponsor sayfalarında belirtilmiÅŸ olup; anketler gönüllülük esasına ve kiÅŸisel bilgilerin gizliliÄŸine dayanmaktadır. Veriler, Viyana Üniversitesi ve ACDH sunucularında, FWF destekli projelerin titiz veri yönetimi protokolleri uygulanarak güvenli bir ÅŸekilde depolanmaktadır. Katılımcılara ulaÅŸmak için üniversite e-posta listeleri, bilimsel topluluklar ve alt yerleÅŸim birimleri kullanılırken, SFB DiÖ programının sosyal medya hesaplarından da faydalanılmaktadır. LexAT21, metodolojik olarak günlük konuÅŸma dilini haritalayan Atlas zur deutschen Alltagssprache (AdA) ve Avusturya ağızlarının veri tabanını oluÅŸturan eDDA gibi dijital dil atlası projeleriyle benzerlik ve tamamlayıcılık iliÅŸkisi içindedir.
4. Çıktılar, Katkılar ve Gelecek Perspektifi
Proje kapsamında yapılan yayınlar, projenin bilimsel danışmanlığını yürüten Prof. Dr. Alexandra N. Lenz ve ekip üyelerinin katkılarıyla web-yayını ÅŸeklinde hazırlanmaktadır. Projenin tanıtımı, metodolojisi, verileri ve bulguları hakkındaki analizlerin detaylandırıldığı proje web-yayınlarına iliÅŸkin temel çıktı, interaktif bir web tabanlı kaynak olan atlasın kendisidir. Bu atlasta yer alan proje bilgilerinin yanı sıra veri datalarını oluÅŸturan sözcüklerin anlam ve varyantlarını içeren yazılar da yine projenin çekirdek araÅŸtırma ekibi tarafından yazılmaktadır:
LENZ, Alexandra N. (2025). LexAT21 – Ein Lexikatlas und seine Hintergründe , In: LexAT21: Atlas zur lexikalischen Variation in Österreich im 21. Jahrhundert. [URL: https://lexat21.lapis-online.at/de/articles/lexat21-einfuehrung].
Projeyle ilgili tanıtımlar, projeyi destekleyen kurumların (Viyana Üniversitesi, ACDH (Austrian Centre for Digital Humanities / Avusturya Dijital BeÅŸeri Bilimler Merkezi) ve ÖAW (Austrian Academy of Sciences / Avusturya Bilimler Akademisi)’in kurumsal web sayfalarında yer almaktadır:
Projenin tanıtımı çeÅŸitli konferanslarda bildiri olarak da sunulmuÅŸtur. AÅŸağıda verilen kaynakta bildirinin slayt sunumuna dair baÄŸlantı paylaşılmıştır: Markus PLUSCHKOVÄ°TS, Daniel SCHOPPER, Anja WÄ°TTÄ°BSCHLAGER, Jakob BAL and Kilian KUKELKA. A resource for lexical variation in a pluri-areal context: Introducing LexAT21, the atlas on lexis in Austria in the 21st century. [Konferans sunumu]. International Conference on Dialectology and Sociolinguistics, Salzburg, Avusturya. (slides).
AÅŸağıdaki çalışma ise LexAT21 projesi gibi varyasyon araÅŸtırmalarındaki verileri ve yöntemleri, dijitalleÅŸtirilmiÅŸ dil bilimsel veri setlerinin kalitesi ve gerekli temel teknik altyapı konularını, Avusturya Almancası üzerinden ele alan metodolojik bir çalışmadır: PLUSCHKOVÄ°TS, M. (2023). Annotating German in Austria: A case-study of manual annotation in and for digital variationist linguistics. Journal of Digital Linguistics, 11(2), 145–160.
https://dhq.digitalhumanities.org/vol/17/3/000729/000729.html
Görsel olarak sorgulanan leksik deÄŸiÅŸkenlerin (46 Adet) Avusturya’daki dağılımını gösteren etkileÅŸimli ve tematik sözcük haritaları üretilmiÅŸtir.
Bunların yanı sıra katılımcıları yaÅŸ, cinsiyet ve coÄŸrafi özelliklerini özetleyen sosyodemografik grafikler kapsamında pasta ve çubuk grafikler üretilmiÅŸtir.
Örnek Çıktı Grafikleri
Projedeki temel faaliyet alanları, kapsamlı çevrimiçi anket turları düzenleme, elde edilen verilerin bilimsel analizini yapma, akademik konferanslarda sunumlar yapma ve verilerin görselleÅŸtirildiÄŸi ve eriÅŸime açıldığı dijital atlasın geliÅŸtirilmesi ve sürdürülmesine yöneliktir.
Leksikal varyasyonların tutarlı ölçümü için resim veya video dizisi betimleme temelli üretim görevleri kullanılmaktadır. Katılımcılara görsellerdeki nesne/canlı adları ile kiÅŸilerin eylemleri sorularak hem isim hem de eylem soylu veriler toplanmaktadır. I. turda, göstergelerin altında ağız (diyalekt), standart dil ve varsa diÄŸer adlandırmalar için üç ayrı yanıt kutusu yer almıştır. II. turda ise birinci turdaki "Diyalekt–Yüksek Almanca" ve "Gündelik Dil–Yüksek Almanca" seçeneklerine ek olarak "Yalnızca Yüksek Almanca" türü eklenmiÅŸtir. Anket turlarında ilerleyebilmek için sunulan sorulardan en az birinin yanıtlanmış olması zorunluluÄŸu bulunmaktadır.
Görsel 6: Örnek Anket Soruları
Anket başında "Hochdeutsch" (Standart Almanca); resmi durumlar ve yabancılarla iletiÅŸim baÄŸlamında tanımlanırken diyalekt ve gündelik dil, günlük yaÅŸam baÄŸlamıyla iliÅŸkilendirilmektedir. Standart dili ifade eden üç farklı terim kullanılsa da analiz aÅŸamasında tüm bu veriler tek bir "Standart Dil" kategorisinde birleÅŸtirilerek haritalandırılmaktadır. Katılımcılardan verilerini Avusturya sınırları içindeki belirli bir yerle iliÅŸkilendirmeleri istenmekte; bu sayede dilsel veriler katılımcıların posta kodları üzerinden haritalandırılmaktadır. Her turda en az 500 civarında yer noktası kullanılmaktadır. Viyana ve Graz gibi büyük ÅŸehirler tek bir posta koduyla temsil edilirken; AÅŸağı Avusturya, Yukarı Avusturya ve Viyana bölgelerinde yoÄŸun bir veri kümelenmesi görülmektedir.
Görsel 7: Sol taraf, “Yer Noktaları (Ortspunkte)” ve
saÄŸ taraf, “Katılımcılar (Teilnehmende)”
LexAT21 sonuçlarını deÄŸerlendirirken Wiesinger’in 1983 tarihli klasik ağız ayrımı, temel referans noktası olarak kabul edilmektedir. Toplanan güncel veriler, geleneksel ağız sınırlarının (örneÄŸin Ostmittelbairisch ve Westmittelbairisch ayrımı) hâlâ geçerli olup olmadığını veya modernleÅŸme etkisiyle kaybolup kaybolmadığını test etmek için kullanılmaktadır. Güncel kelime haritaları, geleneksel ağız haritasının üzerine yerleÅŸtirilerek sözcük seviyesindeki varyasyonun tarihsel bölgelerle örtüÅŸme ve sapma noktaları görselleÅŸtirilmektedir. Modern ulaşım, medya ve eÄŸitim gibi faktörlerin geleneksel dilsel sınırları ne ölçüde ortadan kaldırdığı bu karşılaÅŸtırmalı analizle belirlenmektedir.
Görsel 8: Temel Harita (Wiesinger 1983'e Göre Avusturya'daki Ağız Alanları)
4.1. Türkiye BaÄŸlamında Genel DeÄŸerlendirme
DoÄŸrudan tarih yazımıyla ilgili olmasa da dil varyasyonları; göç, ticaret, sosyal hareketlilik ve yerel kimliklerin derinlemesine araÅŸtırılmasında destekleyici veriler sunmaktadır. Türkiye gibi çok katmanlı bir coÄŸrafyada, her ilde bulunan üniversiteler ve ilgili bölümler aracılığıyla kitle kaynaklı (crowdsourcing) metodoloji kullanımı oldukça elveriÅŸli ve iÅŸlevsel bir potansiyel taşımaktadır. Benzer bir çalışma; dilsel ve kültürel deÄŸiÅŸimler, göç hareketleri, medyanın etkisiyle oluÅŸan dilde homojenleÅŸme ve kuÅŸaklar arası dil farklılıkları üzerine geniÅŸ çaplı analiz fırsatları saÄŸlayacaktır. Dijital beÅŸeri bilimler uygulamaları, büyük veri setlerinin hızlı ve düÅŸük maliyetle toplanmasını saÄŸlayarak analitik süreci hızlandıracaktır. EtkileÅŸimli dijital atlaslar ve açık eriÅŸim sunumu, bilginin kullanımını demokratikleÅŸtirirken; baÄŸlantılı veri teknolojileri, tarihî metinler ve veri tabanlarıyla iÅŸbirliÄŸi kurarak disiplinler arası araÅŸtırmaların kapsamını geniÅŸletecektir.
​
Atıf:
Lenz, Alexandra N. (ed.). 2025ff. LexAT21 - Atlas on lexical variation in Austria in the 21st century. Concept and development by Jakob Bal, Kilian Kukelka, Markus Pluschkovits, Marie Rohler, Daniel Schopper und Anja Wittibschlager. With participation from Amelie Dorn, Jan Höll, Katharina Korecky-Kröll, Wolfgang Koppensteiner, Claudia Mattes, Markus Pluschkovits, Rita Stiglbauer, Florian David Tavernier, Anja Wittibschlager, Theresa Ziegler, Kerstin Lorenz and Eric Schirl.