2.2. Palimpsest Kavramı ve Kentsel Katmanlaşma

Etimolojik olarak Yunanca palimpsestos ("yeniden kazınmış") kelimesinden türeyen palimpsest; Antik Çağ'da ve Orta Çağ'da üzerine yazı yazılan parşömenin kazınıp silinerek tekrar tekrar kullanılması durumunu ifade eder. Ancak antik yazı ustalarının tecrübe ettiği üzere hiçbir eski metin tam olarak silinemez; yeni yazının altından daima geçmiş dönemin silik izleri (bir önceki mürekkep) hayalet gibi okunmaya devam eder.

Kentsel morfoloji ve tarihsel sosyoloji bağlamında Palimpsest Kent (City as Palimpsest) metaforu, kent mekânının farklı medeniyetler, farklı politik rejimler ve dominant ekonomik akımlar tarafından sürekli silinip üzerine yeni şablonlar inşa edilmesini temsil eder. Adana kent yapısı bunun kusursuz bir örneğidir: Taşköprü çevresinde kümelenen ilk antik yerleşim, üzerine Ramazanoğulları kenti olarak kodlanmış, bu İslam sivil dokusu erken Cumhuriyet döneminin pamuk zenginliğiyle şiddetli bir endüstri devrimine (Milli Mensucat, devasa çırçır fabrikaları vb.) dönüşmüş; nihayet bugün ise tüm bu katmanların (metinlerin) üstüne hafızayı tamamen reddeden ve Turgut Özal Bulvarı çevresinde şekillenen amnezik (unutkan) gökdelenlerden oluşan yeni bir "tüketim katmanı" çekilmiştir. Tezin yazılımındaki dijital "zaman sürgüsü" (time slider), işte bu tarihi kentsel parşömenin altındaki silik satırları kazımaya yarayan bir dijital okuma aracıdır.

2.3. Pierre Nora: "Bellek Mekânları" (Lieux de Mémoire)

Fransız tarihçi Pierre Nora'ya göre, modern toplumların en büyük trajedilerinden biri organik hafızanın çöküşüdür. Geleneksel toplumlarda anılar, sivil pratikler vasıtasıyla sözlü, uzamsal ve ritüel olarak sürekli yaşarken ("gerçek bellek", milieux de mémoire), modernleşme ve ağır kentleşme bu sürekliliği darmadağın etmiştir. Yaşayan ve devinen bellek geri dönülmez biçimde kaybolduğu için toplum paniğe kapılmış ve hafızayı suni objelere; arşivlere, anıtlara, kütüphanelere, müzelere -yani Nora'nın deyişiyle "Bellek Mekânlarına" (Lieux de Mémoire)- hapsetmiştir.

Adana gibi şiddetli ve sürekli demografik bir göç/çekim merkezinde (özellikle 1950'lerden günümüze uzanan kırsal ve sanayi göçleri), kentin organik belleği tamamen parçalanmıştır. Eski Tepebağ evlerinin ahşap dokusu, Kazancılar Çarşısı'nın ahilik ve usta-çırak kültürü, ya da pamuk elçilerinin toplandığı Eski İstasyon Meydanı ya fiziksel yıkımla ya da yoğun sosyolojik dönüşümle erimiştir. Uyguladığımız Kentsel Palimpsest haritalama yazılımı, tam da Nora'nın tasvir ettiği bu kopuş paniğinin neticesinde doğan bir tepkidir. Fiziksel mekanların yıkılıp silindiği çağımızda, çalışmanın amacı Adana'nın kayıp hafızasını dijital uzamda, sıfırlar ve birlerle kodlayarak sanal "Lieux de Mémoire"lar kurabilmektir.

2.4. Walter Benjamin: Kentsel Mekan, Flâneur ve Diyalektik İmge

Kentsel belleğin anlaşılmasında temel köşe taşlarından biri olan Walter Benjamin’in Paris Pasajları (Passagenwerk) çözümlemeleri, merkeze kenti okuyan entelektüel figürü; Flâneur'ü (kent gezgini/aylak rüya görücü) oturtur. Flâneur, modern kentin devasa kalabalıkları içinde kendini unutturarak yürür; ancak bu amaçsız bir dolaşma değil, tüketim vitrinlerinin, pasajların ve yıkıntıların arasında geçmişin izini süren politik bir gözlem formudur.

Benjamin’in tarih anlayışında geçmiş, müzelerde dondurulmuş kapalı bir konserve değildir; aksine bugünün çelişkileriyle aniden çarpıştığında adeta bir şimşek gibi çakan "diyalektik imge" (dialectical image) olarak kendini hatırda tutar. Tasarlanan "Adana Etkileşimli Hafıza Haritası"nda, ekran başındaki kullanıcı dijital uzamın üzerinde bir siber-flâneur olarak dolaşması kurgulanmıştır. Kullanıcı, Milli Mensucat Fabrikası'nın eskiden binlerce yoksul işçiyi kan ter içinde çalıştıran dramatik bir üretim arenası (Orhan Kemal betimlemesi) olduğunu okuduğunda; fakat o haritada bugünün çok steril, elit ve yüksek kültür odaklı "Adana Müze Kompleksi" noktasıyla yüzleştirildiğinde, zihninde geçmiş ile şimdi arasında çatışan o "Benjaminvari şimşek" (diyalektik imge) çakacaktır.