GrocerIST
İstanbul’un Bakkalları: Gıda Tüketiminin İzinde
Görsel 1
Amaç ve Kapsam
GrocerIST, 18. ve 19. yüzyıllarda İstanbul'da yaşayan halkın gıda tüketim alışkanlıklarını anlamayı hedefleyen bir projedir. Projenin temel veri kaynağını döneme ait bakkal terekeleri oluşturmaktadır. GrocerIST projesinin amaçlarını şu şekilde sıralayabiliriz:
Osmanlı tarih yazımında gıda üzerine yapılan çalışmalar genellikle saray halkı ve yönetici sınıfın yaşamına odaklanmışken sıradan şehir halkının gıda tüketimi yeterince araştırılmamıştır. GrocerIST, bakkal terekelerinden elde edilen verilerle literatürdeki bu eksikliği gidermeyi amaçlamaktadır.
Proje, şehir halkının gıda tüketimini belgeleyerek Osmanlı'nın toplumsal ve ekonomik yapısına yeni bir perspektif kazandırmayı hedefler.
Proje Süresi ve Bütçesi
1 Temmuz 2022’de başlayan GrocerIST projesi 31 Mart 2026’ya kadar devam edecektir. Proje, Avusturya Bilim Fonu (FWF) tarafından desteklenmekte olup toplam 404,111 € bütçe ile finanse edilmektedir. Daha fazla bilgi için Avusturya Bilim Fonu’na (FWF) ait siteyi ziyaret edebilirsiniz:
https://www.fwf.ac.at/en/research-radar/10.55776/P35546
Proje Ekibi ve Destekleyen Kuruluşlar
GrocerIST, Prof. Dr. Yavuz Köse liderliğindeki Viyana Üniversitesi Yakın Doğu Çalışmaları Bölümü işbirliği ile yürütülmektedir. ACDH-CH (Austrian Centre for Digital Humanities and Cultural Heritage) ise bağlı bir araştırma ortağıdır.
Projeye ait internet sitesinde (https://grocerist.acdh.oeaw.ac.at/team.html) Prof. Dr. Yavuz Köse’nin üniversite ve ACDH-CH’ye bağlı 6 kişilik bir ekibi olduğu görülmektedir.
Görsel 2: GrocerIST Projesinin Amacına Dair
Proje İçeriği ve Veri Setleri
GrocerIST, 18. ve 19. yüzyıllara ait bakkal terekeleri aracılığıyla İstanbul’da yaşayan halkın gıda tüketim alışkanlıklarını incelemeyi hedeflemektedir.
Bakkal terekeleri başkentteki farklı bölgelerde yaşayan şehir sakinlerinin tüketim alışkanlıklarındaki dönüşümü ortaya çıkarmak açısından önemli bir kaynaktır. GrocerIST, ilk defa dayanıklı olmayan tüketim malları ile bakkaliye ürünlerine ait verileri İstanbul’un etkileşimli bir haritasına yerleştirecektir. Bu amaçla proje kapsamında olan İstanbul bakkal terekeleri https://grocerist.acdh.oeaw.ac.at/ sitesi üzerinden sergilenmektedir. Söz konusu terekelere Kadı Sicilleri üzerinden ulaşılmıştır.
18. yüzyıla ait veriler için 392 Kadı Sicili taranmış ve bunlardan 77’sinde bakkallara ait tereke kayıtları tespit edilmiştir. 1707-1795 yılları arasında Galata, Üsküdar ve Eyüp bölgesini kapsayan toplam 88 kayıt proje ekibi tarafından incelenmiştir. Bu kayıtların bölge dağılımı ise Galata’da 37, Üsküdar’da 21 ve Eyüp’te 19 tereke kaydı şeklindedir.
19. yüzyıla ait veriler için proje çalışmaları halen devam etmektedir. Şimdiye kadar Üsküdar kadılığına ait 24 Kadı Sicili taranmış ve 1803-1851 yıllarını kapsayan 29 bakkal terekesi belirlenmiştir.
Yakın zamanda 1798-1906 yıllarını kapsayan 150 Eyüp terekesi de siteye eklenecektir. GrocerIST, 2025’in ilk çeyreğinde Galata bakkallarına ait tüm verilerin veri tabanına dahil edilmesini hedeflemektedir.
GrocerIST, bakkal terekeleri yanı sıra Osmanlı gazeteleri, dergiler ve seyahatnameler gibi yan kaynakları da sürece dahil etmeyi amaçlamaktadır. Bu sayede 18. yüzyıldan 19. yüzyıla geçiş dönemini ve bu dönemin tüketim alışkanlıkları üzerindeki etkilerini erişebilir hale getirecektir. Proje, bakkalların faaliyet gösterdiği bölgelerdeki ve sundukları ürün yelpazesindeki dönüşümü de takip etmeyi amaçlamaktadır.
Görsel 3: Sitenin Giriş Sayfası
Site üzerinde (https://grocerist.acdh.oeaw.ac.at/) proje kapsamında belirlenen veriler; belgeler (documents), bakkallar (grocers), bakkaliye kategorileri (grocery categories), bakkaliye ürünler (groceries) ve lokasyonlar (locations) başlıklı beş özel sekme üzerinden detaylıca incelenebilir.
Gösterge paneli (dashboard) sekmesi derinlemesine analiz yapılmasını sağlayan detaylı grafikler ve görselleştirme sunmaktadır. Site, bakkal terekelerinde belgelenen eşyaların (utensils) bir listesini de içermektedir. Proje kapsamında fiyat bilgilerine ilişkin bir veri tabanının erişime açılması planlanmaktadır. Görsel 3’te sitenin giriş sayfası görülebilmektedir.
1. Belgeler (Documents)
GrocerIST, bakkallara ait tereke belgelerini etkileşimli harita üzerinde göstererek araştırmacılara görsel arama yapma imkanı sunmaktadır. Bunun yanı sıra bir arama paneli üzerinden tereke belgelerinde yer alan ham verilere ulaşmak mümkündür.
Arama paneli aracılığıyla mahkeme kaydına ait sicil numarası, bakkalların isimleri ve terekelerde yer alan ürünlerin nitelikleri gibi bilgilere erişilebilir. Proje ayrıca bazı terekelerin orijinal kayıtlarını ve transkriptlerini de veri kapsamına dahil etmiştir.
Görsel 4: “Documents” Sekmesindeki Arama Paneli
Örnek olarak görsel 4’teki arama panelinde yer alan Yani v. Dimo isimli bakkala ait tereke kaydını ele alalım. İstanbul Mahkemesi’nde yer alan tereke bilgilerine göre Yani v. Dimo’ya ait bakkal Üsküdar’da bulunmaktadır. Tereke kaydı tarihi hicri 1120, miladi 13.10.1708 olarak gösterilmiştir. Bu kayıt seçildiğinde açılan yeni bir sayfada şu bilgiler yer alır:
Görsel 5: Yani v. Dimo’nun Bilgilerinin Bulunduğu Tereke Kaydı
Görsel 5’te görülen yeni sayfanın sol tarafında bakkalın bulunduğu bölge, mahalle, yıl bilgileri (hicri ve miladi) ile bakkalın ismi, dini kimliği ve dükkan sahiplik durumu (kiracı veya mülk sahibi) yer almaktadır. Bunun yanında bakkalda yer alan ürünlerin isimleri ve kategorileri bulunmaktadır. Sağ tarafta ise terekenin orijinal hali ile transkript edilmiş versiyonu görülmektedir.
2.Bakkallar (Grocers)
GrocerIST projesi kapsamında tereke sahibi bakkalların dini ve bölgesel durumlarına ilişkin veriler etkileşimli grafikler ile analiz edilmiştir. Müslüman, gayrimüslim Ortodoks, gayrimüslim Ermeni ve dini belirtilmeyen kişilere ait bilgiler yer grafiği ile bağlantılı şekilde sunulmaktadır.
Grafik analizlerine göre bakkallar içerisinde Ortodoks gayrimüslimler çoğunluğu oluştururken onları Müslümanlar takip etmektedir. En düşük sayıyı ise Ermeni gayrimüslimler oluşturmaktadır. Ayrıca bu bilgileri daha ayrıntılı incelemek için arama paneli üzerinde sorgulamalar yapılabilmektedir.
Görsel 6: Dini ve Bölgesel Durumlarına Göre Bir Grafik Analizi
Arama paneli üzerinden bir örnek olarak Müslüman bakkalların durumunu inceleyelim. Panelde “Müslim” seçeneği işaretlendiğinde Müslüman bakkalların Galata bölgesinde daha yoğun olduğu görsel 7’deki grafikte görülmektedir. Bu kişilere ait belgeler ise sicil numarası ve bölge bilgileri ile detaylandırılabilir.
Görsel 7: Müslüman Bakkalların Durumunu Gösteren Grafik Analizi
3.Bakkaliye Kategorileri (Grocery Categories)
GrocerIST projesi terekelerde yer alan ürünleri 10 ana kategoriye ayırarak inceleme fırsatı sunmaktadır. Bu kategoriler şunlardır: Kuru Gıda, Baharat, Yağlar, Tarım Ürünleri, Süt Ürünleri, Meşrubat, Hayvansal Gıdalar, Temel Gıdalar, Salamura Ürünler ve Yiyecek Olmayanlar (tütün vb.). Kullanıcılara geniş bir ürün yelpazesinde detaylı analiz yapabilme imkanı sağlanmaktadır.
Görsel 8: Terekede Yer Alan Ürünlerin Kategorileri
4.Bakkaliye Ürünleri (Groceries)
GrocerIST, terekelerde yer alan bakkaliye ürünlerini detaylı bir şekilde inceleme fırsatı sunmakta ve ürünleri sınıflandırılmış kategoriler halinde değerlendirmektedir. Bazı ürünlerin birden fazla kategori içinde yer aldığı gözlemlenmiştir. Site üzerinden dönemin bakkallarında bulunan toplam 223 ürüne erişim sağlanabilmektedir.
Görsel 9: Terekede Yer Alan Ürünler
5.Lokasyonlar (Locations)
Site, terekelerdeki verileri farklı lokasyonlara göre arama imkanı da sağlamaktadır. Bu lokasyonlar mahalle, köy, nahiye, şehir içindeki bölgeler ve belirli adresler olarak sınıflandırılm ıştır. Lokasyon verileri görsel grafiklerle analiz edilerek kullanıcılara sunulmaktadır.
Görsel 10: Tereke Lokasyonları
6.Eşyalar (Utensils)
Sitedeki tereke kayıtlarında yer alan mum, peynir kutusu, bardak gibi günlük yaşama dair ürünler ayrı bir sekmede listelenmiştir. Bu sayede araştırmacılar bu verilere kolaylıkla ulaşabilmektedir.
Görsel 11: Terekelerde Yer Alan Eşyalar
7.Gösterge Paneli (Dashboard)
GrocerIST projesi kapsamında elde edilen tüm verilerin analizleri bu panelde sunulmaktadır. Grafiklerin tamamı etkileşimli olarak tasarlanmıştır. Bu sayede kategorik olarak gruplanan verilerin yıllar bazında detaylı bir şekilde incelenebilmesi önemli bir katkı sağlamaktadır.
Bakkalların dini inançları ve terekelerde yer alan ürünlerin kategorilerine yönelik analizlerin grafikleri görsel 12'de sunulmuştur. Görsel incelendiğinde 18. yüzyılda kuru gıdalar kategorisindeki bakkaliye ürünlerinin çoğunlukta olduğu görülmektedir. Ayrıca analizler kapsamında bakkalların dini grupları arasında Ortodoks gayrimüslimlerin ağırlıkta olduğu tespit edilmiştir.
Görsel 12: Terekelerde Yer Alan Bakkalların Dini ile Ürün Gruplarında Yer Alan Ürünlerin Sayısal Değerleri
Grafiklerde projenin belirlediği hedeflere yönelik analizler sunulmaktadır. Görsel 13’te terekelerde adı geçen ürünlere ait yıllık sayısal veriler gösterilmektedir. Görsel 14’te ise bu verilerin yüzdelik değişimi analiz edilmiştir.
Görsel 13 ve 14’teki grafiğin sol tarafında incelenmek istenen kategoriler listeler üzerinden seçilebilmektedir. Grafiklerde her grup farklı bir renk ile temsil edilmiştir. Seçilen yıl bazında grupların değişimi ve miktarları da gözlemlenebilmektedir. Bu sayede ürünlerin yıllar içindeki miktar ve oranlarındaki değişimler görsel olarak izlenebilmekte ve tüketim trendleri daha net bir şekilde ortaya çıkmaktadır.
Görsel 13'te görülebileceği üzere 1710 yılına ait terekelerde yer alan bakkaliye ürünlerinin kullanım sıklığı bilgisi kategorik olarak incelenebilmektedir. Görsel 14 ise seçilen 1730 yılına ait yüzdelik dağılımı göstermektedir.
Görsel 13: Terekelerde Adı Geçen Ürünlere Dair Sayısal Veriler
Görsel 14: Terekelerde Adı Geçen Ürün Gruplarının Yüzdelik Değeri
Sonuç
GrocerIST projesi geniş bir arşiv materyalini sistematik bir şekilde analiz etmek amacıyla dijital beşeri bilimlerin yöntem ve araçlarını kullanmıştır. Proje birincil kaynakların dijital beşeri bilimler alanında kullanılmasına ilişkin önemli bir örnek sunmuştur.
Tereke listelerinin veri setlerine dönüştürülmesi, veri türlerinin ilişkilendirilmesi, görselleştirilmesi ve etkileşimli hale getirilmesi ile yüzyıllar ve farklı yerleşim birimleri arasında karşılaştırma yapma imkanı sağlanmıştır. Bu yöntem ve yaklaşımla Osmanlı’da gıda tüketimine ilişkin daha kesin sonuçlara ulaşılabileceği öngörülmektedir.
Uzun vadede farklı Osmanlı şehirleri için benzer çalışmaların yapılması daha geniş ölçekte analiz yapma imkanı sağlayabilecek ve ilgili literatüre katkıda bulunabilecektir.