Türkiye Tarihinin Görsel Belleği:
Film Mirasım Dijital Film Arşivi

1. Film Mirasım Dijital Film Arşivi Nedir?

​

Osmanlı İmparatorluğu’nda 1895 yılında başlayan sinemacılık faaliyetlerinin sonucu olarak kaydedilen çok sayıdaki belge film, kültürel mirasın görsel belleği muhafaza etmek amacıyla proje kapsamında dijital ortama aktarılmıştır. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sami Şekeroğlu Sinema-TV Merkezi’nde bulunan 10 bine yakın sayıdaki nitrat tabanlı tarihi belge filmin restore edilerek dijitalleştirilmesi projesinin ilk adımları 2010’lu yılların başına dayanmaktadır. Ertuğrul Günay’ın Kültür ve Turizm Bakanı olduğu bu dönemde MSGSÜ ve Kültür ve Turizm Bakanlığı arasında üniversite arşivindeki filmlerin hangi kuruma ait olduğu konusunda tartışmalar yaşanmış olayın mahkemeye taşınmasından sonra üniversiteye sağlanan ödenek ile filmlerin dijitalleştirilmesi süreci başlamıştır. Aradan geçen yedi yılın ardından 2018’de Mimar Sinan Üniversitesi’nin, TSK’nın, Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın elinde bulunan muazzam film koleksiyonun paylaşılacağı Film Mirasım portalı Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından duyurulmuştur. Web portalının oluşturulup filmlerin buraya yüklenmeye başlaması ise 2022 yılını bulmuştur.  Böylece sinema tarihinin yanı sıra Türkiye tarihi açısından da devasa veri setleri niteliğindeki bu belge filmlerin Film Mirasım isimli web sayfası ve mobil uygulaması ile araştırmacılara ve kamusal kullanıma açılması mümkün hale gelmiştir. Arşivdeki tüm filmlerin dijitalleştirilmesi işleminin ise 30 yıl kadar süreceği tahmin edilmektedir. Eldeki çok sayıda filmin dijitalleştirilmesini bu kadar zorlaştıran işlemlerden biri de hiç kuşkusuz bu filmlerin kim tarafından, ne zaman, nasıl ve neyi çektiği gibi sorulara yanıt verecek şekilde kategorize edilmesidir. (Çeliktemel-Thomen, 2018, s 183-198)

​

Film Mirasım web sayfasında proje hakkında verilen bilgilere göre Türkiye’nin sahip olduğu kültürel mirasın görsel belleğini oluşturan filmlerin muhafazası ve gelecek kuşaklara aktarılması amacıyla Kültür Turizm Bakanlığı Sinema Genel Müdürlüğü bünyesinde yürütülen çalışmalarda filmlerin dijitalleştirilmesi Mimar Sinan Üniversitesi Prof. Dr. Sami Şekeroğlu Sinema TV Merkezi tarafından, tarihi ve kültürel değerinin tespiti ise Atatürk Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Türk Tarih Kurumu, Türk Dil Kurumu tarafından yapılmaktadır.(Kültür ve Turizm Bakanlığı, t.y.) 

​​

1.1.Film Mirasım Projesi ile Dijitalleştirilen Filmlerin İçeriği ve Kapsamı

1.1.1. Tarihsel Dönemlendirme

Yıllara göre kategorize edilmiş filmlerden müteşekkil Film Mirasım veri tabanında araştırmacılar çalıştıkları dönemlere ait filmlere ulaşmak için belli periyodları ihtiva eden alt sekmeler vasıtasıyla restore edilmiş görüntülere erişebilmektedir. 1895-1918, 1918-1938, 1938-1950, 1950-1960, 1960 Sonrası ve Diğer şeklindeki bu kategoriler Türkiye tarihi için kırılma noktalarının esas alındığı tarihsel bir dönemlendirmeye de işaret etmektedir. 

​

1895-1918 yılları arasında Osmanlı coğrafyasında vuku bulan olayların kaydedildiği 71 filmin yer aldığı sekmede (Kültür ve Turizm Bakanlığı, t.y.)  Birinci Dünya Savaşı’nın çeşitli cepheleri, çeşitli imalat fabrikalarının açılışı, şenlikler, at yarışları, kayık yarışları, gündelik hayat, başkent İstanbul’dan manzaralar, yine I. Dünya Savaşı sırasında Sultan Mehmet Reşad’ın askerleri cepheye uğurlaması, Alman İmparatoru II. Wilhelm’in İstanbul ve Çanakkale ziyaretleri, Avusturya-Macaristan İmparatoru’nun İstanbul ziyareti, Enver Paşa’nın yaptığı cephe ziyaretleri, Sultan Mehmet Reşad’ın cenaze merasimi, son Osmanlı padişahı Sultan Vahdeddin’in biat töreni ve kılıç alayı gibi Osmanlı Devleti’nin son yıllarına ait önemli görüntülere yer verilmektedir. Her ne kadar 1895-1918 yılları olarak kategori başlığı belirlense de bu bölümdeki görüntüler çoğunlukla Birinci Dünya Savaşı sırasında çekilmiş filmlere aittir.

​

1918-1938 yıllarına ait görüntülerin yer aldığı kategoride filmlerin sayısının biraz daha arttığı görülmektedir. Bu bölümde 140 adet film bulunmaktadır (Kültür ve Turizm Bakanlığı, t.y.). Kurtuluş Savaşı yıllarından başlayıp Atatürk dönemine ait siyasi, kültürel, sosyal, ekonomik pek çok konuya ışık tutacak niteliktedir. Hepsini sıralayamayacak olsak da bu görüntülerden bazıları şunlardır: Sultan Ahmet Mitingi, İzmir’in Kurtuluşu, İstanbul’un Kurtuluşu, Yunan Başbakanı Venizelos’un, İngiltere Kralı VII. Edward’ın Türkiye ziyareti, İnönü’nün Yunanistan ve Macaristan ziyaretleri, Atatürk’ün TBMM açılış konuşmaları, Onuncu Yıl Nutku, 1934 İstanbul Belediye Seçimleri, CHP kurultayları, çeşitli fabrikaların açılışı, Ankara Halkevi’nin faaliyetleri, Yeni Türkiye’nin çeşitli alanlardaki ilerleme hamlelerini ve Atatürk’ün gündelik hayatından görüntüleri içeren belgesel filmler, Atatürk’ün yurtiçi gezileri, 1938 yılı 19 Mayıs kutlamaları ve çeşitli spor faaliyetleri bu bölümde sesli ve sessiz film örneklerindendir.

​

1938-1950 dönemine ait filmlerin yer aldığı kategoride 202 adet film toplanmıştır (Kültür ve Turizm Bakanlığı, t.y.). Artık sesli de olan bu filmler, Atatürk sonrası döneme ait gelişmeleri yansıtan görüntüler sunmaktadır. Bununla birlikte filmlerin propaganda niteliklerinin arttığını söylemek de yerinde olacaktır. İsmet İnönü’nün Cumhurbaşkanı oluşu, Celal Bayar’ın Başbakanlık dönemi, Halkevlerinin faaliyetleri, şehirlerden manzaralar, Ankara Hipodromu’nda at yarışı koşuları, Atatürk’ün cenaze töreni, tayyarecilik ve havacılık çalışmaları, Atak Mayın Gemisi’nin suya indirilişi, 19 Mayıs kutlamaları, 1939 Erzincan Depremi, 1940’ta Edirne’de yaşanan sel felaketi, İnönü’nün yurt gezileri, Hatay’ın kurtuluşu, CHP kurultayları, TBMM açılış konuşmaları, fabrika açılışları bu kategoride sunulan filmlerdendir. 

​

1950-1960 yıllarına ait görüntülerin yer aldığı kategori ise Türkiye Cumhuriyeti’nde tek parti iktidarının sona erdiği bir dönemi anlatmaktadır. Demokrat Parti iktidarında geçen bu on yıla ait mevcut film sayısı 270’tir (Kültür ve Turizm Bakanlığı, t.y.). Bir önceki döneme kıyasla sayısı azalmış görülen bu filmlerden bazılarını şu şekilde sıralayabiliriz: 1950’li yıllarda Ankara, dönemin Başbakanı Menderes ile Cumhurbaşkanı Bayar’ın katıldığı yurt gezileri ve açılış törenleri, Kore’ye Türk askerlerinin gidişi, Bayar’ın Kore’den dönen askerleri kabulü, Kore şehitleri için İstanbul’da düzenlenen Mevlit, Başbakan Adnan Menderes’in Kore ziyareti, ABD ordusu ile denizde gerçekleştirilen ortak tatbikat ile İstanbul, Göreme, Erzurum’dan renkli görüntüler, Bulgaristan göçmenlerinin yurda gelişi, Eisenhower’in Türkiye ziyareti, 1952 Türkiye-İsviçre milli maçı, Bayar ve Menderes’in yurt dışı gezileri, Bağdat Paktı toplantısı, çeşitli günlük olaylar ve spor faaliyetleri.

​

1960 sonrasına ait görüntülerin sayısı 401’i bulurken (Kültür ve Turizm Bakanlığı, t.y.) renkli film sayısı da artmıştır. Bu bölümde yer verilen en geç tarihli film 1987 yılına ait Kanuni Sultan Süleyman Sergisi’ni anlatan bir filmdir. Bunun dışında Ankara’da Kıbrıs mitingi, Süleyman Demirel’in yurtiçi ve yurtdışı gezileri, farklı şehirlerimizin tanıtım filmleri, konulu kısa filmler, spor faaliyetleri, CENTO toplantısı, Boğaz Köprüsü’nün yapılışı, 1974 Barış Harekatı sonrası çekilmiş Kıbrıs’ın tanıtım filmi, yabancı heyetlerin Türkiye ziyaretleri, 19 Mayıs kutlamaları, Cemal Gürsel’in hayatı, Cevdet Sunay’ın Cumhurbaşkanlığı yemin töreni, Sunay’ın yurtiçi ve yurtdışı gezileri, muhtelif yıllara ait çeşitli olaylar, doğal afetler bu kategoride yer alan filmler arasındadır. 

Diğer başlığı altında toplanan filmler ise herhangi bir tarihlendirmeye tabi tutulmayan genellikle şehir görüntüleri, halk oyunları, spor müsabakaları, askeri tatbikat, şenlikler, kurum tanıtımları, kişi veya şehir belgeselleri İngilizlerin çektiği Türkiye belgeseli gibi daha çok kültürel nitelikteki 93 kadar filmi ihtiva etmektedir (Kültür ve Turizm Bakanlığı, t.y.).

​

1.1.2. Filmlerin Geçtiği Mekan ve Coğrafyalar

​

Film Mirasım dijital arşivindeki yıllara göre kategorilere ayrılmış filmlerin büyük bölümü ulusal değere haiz olsa da yurtiçi ve yurtdışından pek çok yerin belge niteliğindeki görüntüleri de araştırmacıların hizmetine sunulmaktadır. Günümüzde Türkiye sınırları dışında kalan son dönem Osmanlı toprakları, 1974 sonrası Kıbrıs’ı, Türk askeri ve siyasi heyetlerinin Kore’deki faaliyetleri, Tunus, ABD, Kuzey Afrika, Hawaii gibi İkinci Dünya Savaşı cepheleri (Kültür ve Turizm Bakanlığı, t.y.) mekânsal kapsamının Türkiye ile sınırlı olmadığını göstermektedir. Ayrıca başka ülkelerin Türkiye’de geçtikleri kimi görüntüler de dijital arşivde yer almaktadır.

​

1.1.3. Veri Miktarı ve Çeşidi

​

Bugün itibariyle toplamda 1177 -1- belge filmi bünyesinde barındıran Film Mirasım dijital arşivine son iki yılda -2- 317 yeni belge filmin eklendiği görülmektedir. Bu 317 film içinde en büyük yekunu 197 yeni film eklemesi ile 1960 sonrası görüntüler tutmaktadır. Onu sırasıyla 1950’li yıllara ait görüntüler (93), 1918-1938 dönemine ait (12), 1938-1950 dönemine ait (7), dönemsel kategori dışı filmler (8) takip etmektedir. 1895-1918 dönemine ait yeni film eklenmemiştir.  En çok görüntüleme yapılan filmlerin bilgisine bakıldığında ise 1918-1938 dönemine ait filmler dikkat çekmektedir.

​

Binden fazla belge filmi dijitale aktarmayı başaran Sinema Genel Müdürlüğü ve Prof. Sami Şekeroğlu Sinema-TV Merkezi çalışanlarının yukarıda bahsedildiği gibi 120 bin kutuyu bulan filmlerin tümünü dijitalleştirmesi 30 yılı bulacağı düşünülmektedir. Bu açıdan zengin bir veri havuzuna sahip olan Film Mirasım, film çeşitliliği bakımından da oldukça zengindir. Birinci Dünya Savaşı, Kurtuluş Savaşı, İkinci Dünya Savaşı, Kore Savaşı gibi savaş cephelerinden kesitler, milli ve dini bayramlara, şehirlerin işgalden kurtuluş anlarına, son dönem Osmanlı ve Erken Cumhuriyet ve 1950 sonrası ekonomik ve bayındırlık alanlarındaki atılım hamlelerine, spor müsabakalarına, BM, NATO, CENTO, TBMM, CHP gibi uluslararası ve ulusal çaptaki siyasi toplantılara, diplomatik temaslara, Halkevlerinin kültür sanat faaliyetlerine, ulusal ve uluslararası sergi ve fuarlara, gündelik hayattan çeşitli görüntülere, doğal afet veya modernleşme sonrası Türkiye şehirlerinden manzaralara V. Mehmet Reşat’ın cenaze, Vahdeddin’in kılıç alayı törenleri ile Enver Paşa, Atatürk, İnönü, Bayar, Menderes, Demirel, Ecevit gibi XX. yüzyıl Türk siyasetinin simge isimlerinin konuşmalarını içeren pek çok filmi araştırmacıların hizmetine sunulmaktadır. 

​

Osmanlı’nın son yıllarından 1990’lı yıllara kadar Türkiye tarihine ait binden fazla belge filme çeşitli kategorilerde açık erişimle paylaşan Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın Film Mirasım portalına yüklediği veriler yalnızca dijitalleştirilmesi tamamlanan filmler şeklindedir. Arşivdeki filmleri restore ederek ya da etmeden yetersiz açıklamalarla siteye yüklemekle yetinildiği görülmektedir. 10 yılı aşkın bir süredir devam eden dijitalleştirme çalışmalarının seyri hakkında detaylı açıklamalara Film Mirasım ve Sinema Genel Müdürlüğü’nün web sayfasında rastlanmamıştır. Bununla birlikte Kültür ve Turizm Bakanlığının yıllık faaliyet raporlarında proje ve bütçesi hakkında sürece dair bilgiler de paylaşılmamıştır. Film Mirasım projesinin gelişimi hakkında sınırlı tanıtım faaliyetlerine TRT ve Anadolu Ajansı haberlerinde yer verilmiştir.

​

Not: -1- :  Araştırmanın yapıldığı 4 Aralık 2025 tarihindeki toplam film sayısını belirtmektedir.

-2- : Bir önceki araştırma 16 Haziran 2023 tarihinde yapılmıştır ve o dönem portaldaki film sayısı toplam 860 olarak tespit edilmiştir.

​

​1.1.4. Filmlerin Dijital Ortama Aktarım Sürecinde Kullanılan Yöntem ve Araçlar

​

Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi işbirliğinde Prof. Sami Şekeroğlu Sinema-TV Merkezi ve Sinema Genel Müdürlüğü arşiv koleksiyonlarında bulunan yaklaşık 10 bin nitrat ve asetat tabanlı filmlerin dijital ortama aktarım sürecini proje sorumlusu Başak Ürkmez şu şekilde anlatmaktadır:

Süreç ilk olarak fiziksel restorasyonla elle temizlenen filmlerden hasar görmüş olanların onarılmasıyla başlar. Daha sonra görüntüler Cintel Scanner G3 HDR+ isimli film tarayıcısı ile 4K taranarak dijital video dosyalarına dönüştürülüp bilgisayar ortamına aktarılmaktadır. HDR+ teknolojisi sayesinde eskimiş filmlerin en parlak ve en koyu detayları kaybolmadan seçilebilir hale getirilir. Genellikle görüntüden ayrı bulunan optik sesler ya da pozitif ses kopyaları Cintel Audio ve KeyKode Reader kullanılarak dijital ortama aktarılır. (Broadcasterinfo, 2025)

​​

​

​

​

​