Digital Benin: Kültürel Mirasın Dijital İnşası
Betül Sena Ayar
Digital Benin, Şubat 1897'de İngiliz kuvvetleri tarafından Benin Krallığı'ndan (bugünkü Edo Eyaleti, Nijerya) yağmalanıp dünya geneline dağıtılan kraliyet eserlerini dijital ortamda bir araya getiren öncü bir platformdur. Proje, 21 ülkedeki 139 kurumdan toplanan 5.299 nesneyi, tarihsel fotoğrafları ve zengin arşiv belgelerini tek bir veri tabanında birleştirir. Temel amaç, fiziksel olarak parçalanmış bu mirası "dijital iade" (digital restitution) yoluyla yeniden bütünleştirmek ve Benin halkının bilgisiyle zenginleştirmektir. 2020 yılında başlayan veri toplama ve dijital altyapı çalışmalarının ardından, Kasım 2022'de kamuoyuna sunulmuştur.
Dijital Benin, yalnızca tek bir kurum değil, birden fazla kurumun desteği ile oluşturulmuş bir projedir. Projenin başlangıç aşaması olan 2020-2023 yılları arasında Ernst von Siemens Sanat Vakfı tarafından 1,5 milyon Euro'nun üzerinde bir bütçeyle finanse edilmiştir. Ayrıca Gerda Henkel Vakfı, Nijerya'daki dijitalleştirme çalışmaları için 25.000 Euro destek sağlamıştır. Aralık 2023 itibariyle başlayan ve üç yıl sürecek olan yeni dönem ise Mellon Vakfı'ndan alınan 2,6 milyon Euro'luk hibe ile devam etmektedir.
Bunlara ek olarak Hamburg’daki MARKK (Museum am Rothenbaum), projenin resmi merkezi olarak hizmet vermektedir. MARKK; projenin idaresinden, muhasebesinden, basın ilişkilerinden ve vakıflara raporlama süreçlerinden doğrudan sorumludur.
1. Proje Arayüzü ve Temel Modüller
Projenin ana sayfası, kullanıcıyı dağınık veriler arasında kaybolmaktan kurtaran net kategorilere ayrılmış bir yapı sunar. Aşağıdaki görselde görüldüğü üzere proje; Katalog, Kurumlar, Sözlü Tarih ve Harita gibi temel modüller üzerine kurulmuştur.
Görsel 1. Ana sayfa paneli. "Ẹyo Otọ", "Catalogue", "Institutions" ve "Provenance" gibi ana erişim noktalarını gösterir.
2. Katalog ve Edo Dili ile Yeniden Tanımlama (Ẹyo Otọ)
Digital Benin, nesneleri sadece Batılı müzelerin envanter numaralarıyla değil, Benin kültüründeki yerel adlarıyla (Edo dili) da sunar. "Ẹyo Otọ" modülü, nesnelerin yerel adlarını, işlevlerini ve üretim süreçlerini öğretir. Katalog arayüzünde, nesneler hem müze verileriyle hem de bu yerel terminolojiyle filtrelenebilir.
Görsel 2. Katalog arayüzü ve "Agba" (törensel tabure) örneği. Sol tarafta Edo dilindeki tanımı ve ilgili sözlü tarih kayıtlarına bağlantılar görülmektedir.
3. Arşiv Belgeleri ve Filtreleme Sistemi
Digital Benin, 5.000’den fazla yazışma, envanter kaydı, saha notu ve tarihî fotoğrafı tek bir platformda birleştirerek araştırmacılara benzersiz bir dijital çalışma alanı sunar. Bu sekme, nesnelerin durağan görsellerinden öte, onların sömürgeci bürokrasi ve sanat piyasası içindeki "kâğıt üzerindeki" yolculuğunu belgeler.
-
Kapsamlı Filtreleme Seçenekleri: Kullanıcılar; belge türü (mektup, fatura, fotoğraf), tarih aralığı, ilgili kurum veya koleksiyoncu bazında derinlemesine arama yapabilirler. Bu filtreleme sistemi, dağınık haldeki sömürge arşivlerini saniyeler içinde erişilebilir kılar.
-
Nesne-Belge İlişkisi: Arşivdeki belgeler, ilgili nesne kartlarıyla doğrudan bağlantılıdır. Örneğin, bir "Agba" taburesine bakarken o eserin 1897'de hangi subay tarafından alındığına dair orijinal bir mektuba veya 1930'lardaki bir müzayede kataloğuna aynı ekran üzerinden ulaşmak mümkündür.
-
Tarihsel Şeffaflık: Bu dokümantasyon yoğunluğu, projenin kanıt temelli bir iade anlayışını benimsediğini gösterir. Belgeler, yağmanın ve mülkiyet değişiminin inkâr edilemez arşivsel kanıtlarını sunar.
Arşiv belgeleri arayüzü; gelişmiş filtreleme seçenekleri ve nesne-belge eşleşmeleriyle araştırmacıların sömürgeci ağları birincil kaynaklar üzerinden takip etmesine olanak tanır.
Görsel 3. Arşiv belgeleri arayüzü; gelişmiş filtreleme seçenekleri ve nesne-belge eşleşmeleriyle araştırmacıların sömürgeci ağları birincil kaynaklar üzerinden takip etmesine olanak tanır.
4. Coğrafi Bağlam: Harita (Map)
Proje, eserlerin şu an bulunduğu küresel konumlar ile Benin Krallığı'nın tarihsel coğrafyasını aynı düzlemde birleştirir. Harita modülü, Benin City'deki loncaları, sarayları ve kutsal alanları göstererek eserleri çıktıkları toprağın hafızasına yerleştirir.
Görsel 4. Benin City haritası. Saraylar (Oba Palace), anıtlar ve lonca (Guilds) yerleşimlerinin işaretlendiği detaylı coğrafi görünüm.
5. Kullanılan Yöntemler ve Dijital Araçlar
Digital Benin, standart bir arşiv sitesinin ötesinde, veriyi işlemek ve anlamlandırmak için bir "araştırma laboratuvarı" gibi kurgulanmıştır. Projenin hayata geçirilmesinde kullanılan temel yöntem ve araçlar şunlardır:
Metodolojik Yöntemler:
-
Provenans (Köken) Araştırması: Projenin kalbinde, nesnelerin 1897 yağmasından bugüne kadarki mülkiyet geçmişini (provenance) belgelemek yatar. Bu yöntemle eserlerin el değiştirme süreçleri, sömürgeci subaylardan özel koleksiyonerlere ve nihayetinde müzelere kadar titizlikle takip edilir.
-
Bağlantılı Araştırma (Linked Research): Farklı müzelerden gelen dağınık verileri (metadata) semantik bir ağda birleştirerek nesne-kişi-mekân ilişkilerini kurar.
-
Edo-Merkezli Tasnif: Batılı müze terminolojisi yerine, Edo halkının kendi bilgi sistemine dayalı bir sözlük (Ẹyo Otọ) ve Sözlü Tarih entegrasyonu metodolojisi izlenmiştir.
Dijital Araçlar ve Yazılımlar:
-
Paper Trails (Belge İzleri): Nesnelerin mülkiyet geçmişini görselleştirmek için geliştirilmiş özel bir araçtır. Arşiv belgeleri, fotoğraflar ve mektuplar üzerinden nesnelerin zaman içindeki hareketliliğini interaktif bir zaman çizelgesi olarak sunar.
-
Network Explorer (Ağ Gezgini): Koleksiyoncular, kurumlar ve askeri figürler arasındaki karmaşık ilişki ağlarını analiz eden bir veri görselleştirme aracıdır.
-
3D ve Radyolojik Analiz: Eserlerin iç yapısını ve detaylarını incelemek için Bilgisayarlı Tomografi (CT)taramaları ve 3D modelleme (Sketchfab altyapısı) kullanılmıştır.
-
Yazılım Dili: Platformun veri işleme süreçleri Python diliyle kurgulanmış, ön yüz ise kullanıcı dostu bir yapı için HTML/CSS ile tasarlanmıştır.
Görsel 5. Digital Benin’in teknik altyapısını, veri toplama standartlarını ve etik ilkelerini detaylandıran dokümantasyon sayfası. Bu bölümde, "Ẹyo Otọ", "Oral History" ve nesne inceleme süreçlerinin nasıl bir metodolojik akışla yürütüldüğü belgelenmiştir.
6. Dijital Araştırma Araçları ve Veri Görselleştirme
Digital Benin, verileri sadece listelememiştir, aynı zamanda "Digital Research Tools" başlığı altında araştırmacılara veri setleri arasındaki ilişkileri analiz etme imkanı sunmaktadır.
Ağ İlişkileri (Network Explorer): Bu araçla, araştırmacıların, koleksiyonerlerin ve kurumların birbirleriyle olan ilişkilerini görselleştirmiştir. Yağmalanan eserlerin el değiştirme süreçleri bir ağ haritası olarak sunulmuştur.
Görsel 6. Network Explorer aracı. Kişiler ve kurumlar arasındaki karmaşık ilişki ağını (düğümler ve bağlar) gösteren veri görselleştirmesi.
Belge İzleri (Paper Trails): Arşiv belgeleri ve fotoğraflar üzerinden nesnelerin zaman içindeki hareketliliğini takip eden bir zaman çizelgesi sunar.
Görsel 7. Paper Trails aracı. Farklı nesne gruplarının (örneğin "Ama" veya "Uhunmwu-Ekue") yıllar içindeki arşiv belgelerinde görülme sıklığını gösteren zaman grafiği.
7. Görsel Teknoloji ve 3D Arşiv
Platform, bazı eserlerin üç boyutlu modellerini sunarak kullanıcıların nesneleri detaylı incelemesine olanak tanır. Özellikle plakaların (plaques) üzerindeki detaylar bu teknoloji sayesinde görünür kılınmıştır.
Görsel 8. 3D Görüntü Arşivi. "Plaque with image of a courtier" gibi eserlerin 3 boyutlu modellerinin sergilendiği arayüz.
8. Eğitim ve Topluluk Katılımı
Proje, sadece akademik bir arşiv değil, aynı zamanda bir eğitim platformudur. Edo dilini ve kültürünü genç kuşaklara aktarmak için dil kartları ve boyama kitapları gibi materyaller sunmaktadır.
Görsel 9. Dil kartları ve boyama kitabı (Language cards & colouring book). Eğitim materyallerinin indirilebilir formatları.
9. Proje Ekibi ve Dokümantasyon
Bu devasa çalışma, uluslararası müzeler, araştırmacılar ve Benin yerel uzmanlarının ortak çalışmasıdır. Şeffaflık ilkesi gereği tüm araştırma süreçleri, ekip üyeleri ve yöntemler "Documentation" bölümünde paylaşılmaktadır.
Görsel 10. Dokümantasyon sayfası. Eyo Oto, Nesne İncelemesi ve Sözlü Tarih gibi alanlarda çalışan uzmanların ve raporların listesi.
Eleştirel Değerlendirme ve Sonuç
Digital Benin, sömürgeci arşivciliğe karşı anti-kolonyal bir duruş sergileyerek veri setindeki yanlış terimler için "Hassas İçerik" uyarısı kullanmaktadır. Ancak projenin hem teknik hem de ideolojik çerçevesi bazı temel eleştirilere açıktır.
Projenin yalnızca kamuya açık kurumları kapsaması, sanat piyasasının görünmez kalan "özel koleksiyon" ayağını dışarıda bırakmaktadır. Bu durum, sömürgeci yağmanın piyasa boyutunu eksik temsil etmektedir.
Nesnelerin nötr ve steril beyaz arka planlar önünde fotoğraflanması, 20. yüzyıl başı Batılı sanat tarih yazımındaki estetik yaklaşımı sürdürmektedir. Bu sunum biçimi, eseri yaşayan ritüel bağlamından koparıp "sanat objesi" olarak dondurmakta ve sömürgeci görsel dili teknik olarak yeniden üretmektedir.
Web sitesi, devasa veri yükü nedeniyle zaman zaman performans sorunları yaşatabilmekte; özellikle mobil cihazlarda "Network Explorer" gibi ağır araçların kullanımı zorlaşmaktadır. Websitesi arayüzü genel kullanıcı için yer yer karmaşık hâle getirebilmektedir.
Digital Benin modeli; Anadolu’nun Berlin’den Londra’ya, Paris’ten New York’a dağılmış mirası için devrimsel bir emsal teşkil eder.
Bu modelin Anadolu mirasına uyarlanması yeniden bağlamlandırma, hafızanın korunması ve iade gibi katkıları sağlayabilir.
Türkiye'de böyle bir proje uygulanırken, projenin fiziksel iade taleplerini ikinci plana atıyormuş gibi algılanmaması için bunun iadenin alternatifi değil, tamamlayıcısı olduğu açıkça vurgulanmalıdır. Anadolu’nun çok katmanlı dil yapısı için daha karmaşık bir semantik sözlük geliştirilmelidir. Yerel halkın ve kazı ekiplerinin sözlü tarih katkısı sürece entegre edilmelidir.
Sonuç olarak Digital Benin, parçalanmış mirasları veriyle onarmanın mümkün olduğunu göstermektedir. Bu modelin Anadolu mirasına uyarlanması, yalnızca bir dijital arşiv değil; Türkiye’nin kültürel diplomasisi için güçlü bir yumuşak güç aracına dönüşebilir.