DİTAH: Avusturya Beşeri Bilimlerinin Dijital Dönüşümü
Rümeysa YILMAZ
Görsel 1.
DİTAH (Digitale Transformation der Österreichischen Geisteswissenschaften), beşerî bilimler araştırma ve öğretiminde dijital becerilerin, yöntemlerin ve altyapıların öğretilmesi ve geliştirilmesine yönelik bir projedir. DİTAH, dijital araçlara ve büyük veriye erişimin disiplinlerarası bir gereklilik olduğunu kabul etmektedir. Bilgilerin bulunabilir, erişilebilir ve kullanılabilir olması amacıyla verileri açık bir şekilde paylaşmıştır. Sadece bilgilerin sıralandığı bir site değil, teorik bilgi ile pratik dijital uygulamaları harmanlayan, yaşayan bir akademik ekosistem arayüzü sunmaktadır.
Federal Eğitim ve Bilim ve Araştırma Bakanlığı tarafından finanse edilmektedir. Graz Üniversitesi koordinatörlüğünde, Viyana Üniversitesi, Avusturya Bilimler Akademisi (ÖAW) ve Avusturya Milli Kütüphanesi gibi köklü kurumların stratejik ortaklığıyla yürütülmektedir. Proje üç ana alanda çözümler sunuyor; dijital altyapının entegrasyonu, dijital yöntem ve araçlara hazırlık ve düşük eşikli erişim. Proje ortaklarına web sitesinde ayrı bir yer ayrılmış ve detaylıca açıklanmıştır.
Görsel 2. Proje ortakları tanıtım sayfası. (Sayfanın devamında partnerlerin hepsi tek tek detaylı bir şekilde açıklanmıştır.) Digitale Transformation der Österreichischen Geisteswissenschaften - Partner
DİTAH web sitesi, bilgi karmaşasını önlemek adına içeriğini üç ana epistemolojik sütun üzerine inşa etmiştir. Bu durum kullanım kolaylığı sağlarken aynı zamanda dijital beşerî bilimlerin alt dallarını da net bir şekilde sınıflandırmıştır.
1.Altyapı ve Sürdürülebilirlik: Bu bölümde, dijitalleşen kültürel mirasın araştırılması, nesnelerin uzun vadeli korunması, arşivlenmesi ve bulut sistemleri üzerinde depolanma süreçleri ele alınmaktadır. Özellikle European Open Science Cloud (EOSC) entegrasyon süreçleri ve üstveri (metadata) standartları bu başlık altında yapılandırılmıştır.
Görsel 4. Depo Keşfi projesi, EOSC alt projesi ile iş birliğiyle yürütülen bir projedir. Repository-Discovery
Depo Keşfi Projesinin tanıtımı sitede yapılmıştır. Tanıtım yazısı linklerle zenginleştirilmiştir. Örneğin dha-katalog, dha-ontoloji gibi linklerle sayfada gezinirken kolayca anlatılan bilgiye ulaşılabiliyor. Sitede sadece link verilmemiş, örnek şekli de gösterilmiştir. Görsel 5’te sitede verilen örnek gösterilmiştir.
Görsel 5. Depo Keşfi Projesi’nde verilen örnek.
2.Metotlar ve Dijital Araçlar: Web sitesinin en dinamik bölümlerinden biri olan bu alan; coğrafi bilgi sistemleri (CBS/GIS), metin madenciliği (Text Mining), ağ analizi (Network Analysis) ve bilgisayarlı görü (Computer Vision) gibi çağdaş dijital metotları geleneksel beşerî bilimler pratikleriyle karşılaştırarak sunmaktadır. Araştırmacılara hangi aşamada hangi yazılımları (R, Python, Gephi vb.) kullanmaları gerektiğine dair metodolojik rehberlik sağlanır.
Görsel 6. RNAB- uyumlu Meta Veri Yöntemi - RNABle projesinin tanıtım sayfası. Datenverwaltung für RNAB-konforme Metadaten - RNABle
3. Bilgi Transferi ve Eğitim (Training & Transfer): Dijital okuryazarlığı akademide tabana yaymayı amaçlayan bu modül; çalıştaylar, web seminerleri ve açık erişimli "How-To" kılavuzları ile desteklenmektedir.
DİTAH web sitesinde gösterilen 20’den fazla aktif proje yer almaktadır. Teorik yaklaşımların sahada nasıl somut çıktılara dönüştüğü görülmektedir. Bu projeler, dijital beşeri bilimlerin çok boyutlu yapısını anlamak adına platformda detaylı vaka analizleri (Case Studies) olarak sunulmaktadır:
DERLA (Digital Memory Landscape / Dijital Bellek Peyzajı):
Toplumsal hafıza ve mekânsal sosyoloji açısından çığır açıcı olan bu proje, Nasyonal Sosyalizm dönemi kurbanlarının anısını yaşatmak adına Avusturya genelindeki bellek mekânlarını, anıtları ve tarihi coğrafi verileri interaktif bir harita üzerinde bir araya getirmektedir. Harita üzerindeki etkileşimli katmanlar sayesinde kullanıcılar, sokak sokak arama yaparak kendi mahallelerindeki direniş noktalarını veya sürgün hikayelerini keşfedebilir; anıtların arkasındaki biyografilere, tarihi belgelere ve ses kayıtlarına tek tıkla ulaşabilirler. Bu yönüyle proje, makro-tarihin gölgesinde kalan bireysel anlatıları görünür kılarak toplumsal hafızayı dijital mekân üzerinden yeniden inşa eder.
Görsel 7. DERLA projesinin "Hafıza Haritası" (Karte der Erinnerung) arayüzü ve interaktif kullanımı. Sol panelde kurban gruplarına ve direniş türlerine göre tematik filtreleme seçenekleri yer alırken; harita üzerinde seçilen bir bellek mekânına (örneğin Bocksdorf'taki zorunlu işçi mezarına) ait konum, fotoğraf ve detaylı veri penceresi eş zamanlı olarak kullanıcıya sunulmaktadır. https://gams.uni-graz.at/context:derlageo/sdef:Context/get?locale=de&mode=map
Görsel 8. DERLA projesinin tanıtım sayfasının sonundaki projeye ait içerikler.
Seçili içerik “Hafıza Haritası” dır.
Her proje sayfasının sonunda projenin içeriğiyle ilgili linkler var. DERLA projesine ait Derla Platform, Anma Yollar, Yerleştirme Portalı, İsimler Arşivi, Hafıza Haritası, Dokümantasyon, İletişim linkleri vardır.
Digital Habsburg Platform: Orta Avrupa tarihinin en önemli aktörlerine ait biyografik, diplomatik ve prosopografik verilerin ilişkisel veritabanları yardımıyla görselleştirilmesini amaçlamaktadır. Aktörler arası güç ve akrabalık ağları bu platform sayesinde çözümlenebilmektedir. Digital Habsburg Platform
CIMA (Cluster Imaging for Material Analysis): Tarihi el yazmalarının sadece metinsel içeriğini değil; kullanılan mürekkebin, kâğıdın ve malzemenin kimyasal/görsel analizini 3D modelleme teknikleriyle dijital ortama aktaran, fen bilimleri ile beşeri bilimleri harmanlayan hibrit bir projedir. The Centre of Image and Material Analysis in Cultural Heritage
DiTAH web sitesinin kullanıcı deneyimi tasarımı (UI/UX), "bilgi yoğun" web sitelerinde sıklıkla karşılaşılan karmaşıklığı engellemeye odaklanmıştır. Sitenin en inovatif işlevsel bileşenlerinden biri, ana sayfada kullanıcıyı karşılayan **İnteraktif İlişkisel Ağ Grafiği (Network Graph)** modelidir. Bu grafik; platformdaki projeleri, bu projeleri yürüten kurumları, fon sağlayıcıları ve kullanılan dijital metotları birbirine bağlayan dinamik bir düğüm (node) yapısına sahiptir. Kullanıcı statik bir menüde kaybolmak yerine, bir projeye tıkladığında o projenin bağlı olduğu üniversiteyi ve kullanılan yazılımları görsel bir harita üzerinden keşfedebilmektedir.
Görsel 9. Web sitesi ana sayfa proje gösterim haritası.
Digitale Transformation der Österreichischen Geisteswissenschfaten
Bunun yanı sıra, sitede yer alan gelişmiş arama ve filtreleme algoritmaları, kullanıcıların akademik ilgi alanlarına göre (örneğin; "19. Yüzyıl metinleri", "Python ile veri kazıma") nokta atışı kaynaklara erişmesini kolaylaştırır. Bilgi mimarisi (Information Architecture), hem profesyonel kıdemli akademisyenlerin hem de dijital beşerî bilimlerle yeni tanışan lisansüstü öğrencilerinin ihtiyaçlarına cevap verecek esneklikte tasarlanmıştır. Sayfa geçiş hızları, yazı tipi okunabilirliği (sans-serif tipografi seçimi) ve hiyerarşik düzen, sitenin kullanım pratikliğini arttırmaktadır.
Bunların yanı sıra, DiTAH web sitesi sunduğu vizyon ve teknolojik yeniliklere rağmen hem içerik politikaları hem de sistem mimarisi yönünden bazı yapısal ve işlevsel problemleri bünyesinde barındırmaktadır. En önemli kısıtlılığı, sitedeki bilimsel içeriklerin, metodolojik rehberlerin ve alt proje detaylarının %80’inin Almanca dilinde sunulmasıdır. Dijital Beşeri Bilimler gibi küresel düzeyde standartlar geliştiren bir alanda, evrensel dil olan İngilizcenin az kullanılması programın kapsayıcılığını azaltmaktadır. Site uluslararası araştırmacıları dışlayan bir konumda görünmektedir.
"İnteraktif Ağ Grafiği" arayüzü bilgisayarda çok iyi çalışırken cep telefonunda kullanımı zorlaşmaktadır. Sayfanın cep telefonuna uyum sağlayamaması, haritanın boyutunun mobil cihazlarda sıkışmasına ve ölçeklerin okunurluğunun azalmasına neden olmuştur. Grafiğin dokunmatik ekran optimizasyonu bulunmamaktadır. Düğümler birbirlerinin üzerine binmiş, yazılar okunamaz hale gelmiş ve sayfa navigasyonu kilitlenmiştir. Ayrıca, bazı alt projelerde tanıtım sırasında belirtilen linklerin kullanıcıyı eski hazırlanmış web sitelerine yönlendirmesi kullanıcıda bilgilerin güncelliğine dair şüphe oluşturabilir ve DİTAH’ın kurumsal arayüz algısına zarar verebilir.
DiTAH platformu bize gösteriyor ki, sosyal ve beşeri bilimler artık sadece eski hatta bazen okunamayan kitaplardan ibaret değildir. Bilginin sayısallaştırılması, görselleştirilmesi ve açık bilim anlayışıyla toplumla paylaşılması, akademinin şeffaflaşması için önemli bir adımdır. DİTAH, bilginin tek bir merkez etrafında nasıl toplanabileceğini göstermektedir.
Türkiye, dinamik genç nüfusu, yazılım sektöründeki büyüme hızı ve muazzam kültürel veri havuzuyla bu modeli çok daha etkin bir biçimde yerelleştirme potansiyeline sahiptir. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri, Vakıflar Genel Müdürlüğü ve Türk Tarih Kurumu verileri, DiTAH altyapısı örnek alınarak tek bir semantik ağda birleştirilebilir. Osmanlıca belgelerin yapay zekâ tabanlı el yazısı tanıma (HTR) sistemleriyle transkripsiyonu bu portal üzerinden kamusallaştırılabilir. Üniversiteler bünyesinde kurulacak dijital beşerî bilimler enstitüleri ve bu enstitüleri birbirine bağlayacak ulusal bir arayüz, Türkiye'nin küresel dijital bilim pazarında öncü bir rol üstlenmesini sağlayacaktır.