Charting the Ottoman Empire
Amine Betül Yüksel
Görsel 1: Charting The Ottoman Empire Projesi’nin anasayfası.
Proje Hakkında
Stanford Üniversitesi CESTA tarafından yürütülen Charting the Ottoman Empire projesi; Osmanlı İmparatorluğu’nun 18. ve 19. yüzyıllardaki mali tarihine dijital tarih perspektifinden yaklaşan ve imparatorluğun Doğu Avrupa, Orta Doğu ve Kuzey Afrika topraklarındaki belirli finansal ilişkilere odaklanan bir dijital beşerî bilimler projesidir. Proje aynı zamanda BAU-OTAM ile işbirliği içerisinde yürütülmektedir. Projenin temelini oluşturan arşiv kaynakları Osmanlı maliye defterleridir. Osmanlı mali tarihine ilişkin detaylara erişebildiğimiz bu belgelerde kayıtlı veriler üzerinden; belirli finansal ağlar ve kredi ilişkileri proje kapsamında dijital yöntemlerle analiz edilmektedir.
Görsel 2: BOA, MAD, nr. 9728
Osmanlı bürokrasi dilinde mali kayıtların muhasebe tekniğinde benimsenen siyakat usulü de proje kapsamında yapay zekâ desteğiyle çözümlenmeye çalışılmaktadır. Arşiv belgelerinden elde edilen veriler ilişkisel veritabanı haline dönüştürülerek sosyal ağ ve görselleştirme ile yapay zekâ destekli metin analizlerine tâbi tutulmaktadır. (İlgili link.)
Charting the Ottoman Empire, Stanford bünyesindeki “Mapping the Republic of Letters” gibi küresel ölçekli dijital beşerî bilimler ağlarıyla metodolojik bir paralellik içerisinde yürütülmektedir. Projenin güncel gelişmeleri ve kurumsal duyuruları; CESTA’nın dijital kanalları ve projenin kendi haber portalı üzerinden takip edilebilmektedir. Akademik şeffaflık ve bilgi paylaşımı ilkeleri doğrultusunda; proje süreçlerinin ve belirli veri setlerinin “açık erişim” olarak araştırmacılara sunulması hedeflenmektedir. Veri hacmi bakımından; BOA, MAD, nr. 9726 ve BOA, MAD, nr. 9748 numaralı defterlerden standardize edilerek sisteme aktarılan binlerce finansal işlem, aktör ve mekân kaydı, Osmanlı mali tarihine dair oldukça geniş bir ilişkisel veri tabanı teşkil etmektedir. Bu yapı; nitel arşiv kaynaklarının yüksek hacimli bir nicel veri havuzuna dönüştürülmesini sağlayarak imparatorluk ölçeğinde bir finansal haritalama imkânı sunmaktadır.
Proje Ekibi
Charting the Ottoman Empire projesi; Stanford Üniversitesi bünyesindeki CESTA çatısı altında tarih, veri bilimi ve dijital beşerî bilimler alanlarında uzmanlaşmış multidisipliner bir ekip tarafından yürütülmektedir. Proje ekibi aşağıda kısaca tanıtılmaya çalışılmıştır. (İlgili link.)
•Ali Yaycıoğlu: Proje direktörü, projenin akademik vizyonu ve genel yönetimini üstlenmektedir.
•Fatma Öncel: Kıdemli Araştırmacı, Osmanlı sosyal ve ekonomik tarihiyle dijital yöntemlerin entegrasyonu üzerine yoğunlaşmaktadır.
•Fikret Yılmaz: Kıdemli Danışman, paleografik analizler ve arşiv kaynaklarının yorumlanması konusunda destek sunmaktadır.
•Ebru Çetin Milci: Araştırma Ortağı, projenin işbirliği süreçlerine katkı sağlamaktadır.
•Ezgi Çolakoğlu: Araştırma Asistanı, İlişkisel veritabanı mimarisinin yapılandırılmasından sorumludur.
•Osman Onur Genç: Araştırma Asistanı, veri işleme ve dijital analiz süreçlerini yürütmektedir.
•Jordan Rothkowitz: DHGSP Katılımcısı, Dijital Beşerî Bilimler Mezuniyet Sonrası Destek Programı kapsamında projeye katkı sağlamaktadır.
•Eyüp Eren Yürek: Proje Müdürü, Projenin idari koordinasyonunu ve iş akış yönetimini gerçekleştirmektedir.
Projenin Tarihçesi
Charting the Ottoman Empire projesinin bugünkü mevcut yapısı, 2015 yılından itibaren gelişen üç farklı araştırmanın metodolojik konsolidasyonuyla şekillenmiştir. Sürecin ilk evresi; 2015-2016 yıllarında Ali Yaycıoğlu, Antonis Hadjikyriacou, Erik Steiner ve Fatma Öncel öncülüğünde başlatılan Mapping Ottoman Epirus (MapOE) girişimidir. Stanford CESTA ve Gennadius Kütüphanesi desteğiyle yürütülen bu çalışma Tepedelenli Ali Paşa dönemindeki Epir bölgesinin tarihi coğrafyasını dijitalleştirmeye odaklanmış; projenin mekânsal analiz ve haritalama altyapısını oluşturmuştur.
Görsel 3 & 4.
Eş zamanlı olarak; Yaycıoğlu’nun Order of Debt: Power, Wealth and Death in the Ottoman Empire çalışmasına kaynaklık etmek üzere Fikret Yılmaz ve Nicole Coleman’ın katılımıyla Osmanlı maliye defterlerinden BOA, MAD, nr. 9748 ve BOA, MAD, nr. 9726 üzerine yoğunlaşan ikinci bir araştırma geliştirilmiştir. Bu araştırmada karşılaşılan paleografik zorluklar 2020 yılında Leonardo Impett’in ekibe dahil olmasıyla Decoding Ilm-i Siyaqat projesine evrilmiş ve böylece stenografik el yazmaların çözümünde neural networks tabanlı yapay zekâ modelleri kullanılmaya başlanmıştır.
Son olarak; 2020 yılında Charting the Ottoman Empire projesinin kurumsal ve teknik entegrasyonunun sağlandığını ifade edebiliriz. Ezgi Çolakoğlu’nun ilişkisel veritabanı ve Fatma Öncel’in mali veri modellemesi hususundaki katkılarıyla birlikte Nora Barakat’ın Ali Yaycıoğlu ile Ottoman and Middle Eastern Digital Lab’ı kurmasıyla çalışmalar yerel ölçekten imparatorluk geneline yoğunlaşmıştır. 2023 yılı ve sonrasındaki dönemde ise Jordan Rothkowitz ve Osman Onur Genç’in katılımıyla genişleyen ekip veri modelleme ve ağ görselleştirme üzerine yoğunlaşarak proje bulgularını CIEPO, ADHO gibi uluslararası akademik platformlara taşımıştır. (İlgili link.)
Görsel 5.
Metodoloji
Çalışmada benimsenmiş yöntem; geleneksel arşivcilikten dijital yöntemlere uzanan çok aşamalı bir formatta gerçekleşmektedir. Bu süreç; veri çıkarma, veritabanı tasarımı, ağ analizi ve mekânsal görselleştirmeyi kapsamaktadır.
Veri Çıkarma ve Transkripsiyon
İlk aşamayı; Osmanlı maliye defterlerinin kompleks yapısını paleografik açıdan standardize hale getirecek şekilde gerçekleştirilen bir transkripsiyon süreci oluşturmaktadır. Belgelerde geçen kişi, kurum, yer isimleri ve finansal terimlerin tasnifinde NER (Named Entity Recognition) yöntemine dayalı makine öğrenmesi modeli kullanılmaktadır. Transkribe edilen belgeler hem uzman araştırmacı hem de yapay zekâ desteğiyle standart özetler haline getirilerek yapılandırılmaktadır.
Görsel 6.
Veri Modeli ve Yapılandırma
Transkripsiyon sonucu elde edilen veriler SQL veritabanına aktarılarak ilişkisel veriler haline getirilmektedir. Burada mali kayıtlara dair tarih, coğrafi referans, birey/kurum/idari birim gibi isimler ve finansal işlemler metadata olarak işlenmektedir. Böylece SQL ile ilişkisel bir veritabanı oluşturulması Osmanlı mali sistemini istatistiki modelleme ve ağ analizi ile inceleyebilme imkânı sunmaktadır.
Görsel 7 & 8.
SQL Sorgulama ve Görselleştirme
İlişkisel SQL veritabanına aktarılarak saklanan veriler üzerinden; aranabilir metin arşivleri oluşturulmakta ve finansal ilişkilerin dinamik olarak izlenebildiği etkileşimli tablolar, bireyler/kurumlar arasındaki ilişkileri ağ analiziyle görselleştirme ve birbirleriyle bağlantılı olarak veri setlerinin analiz edilebilir hale gelmesi sağlanmaktadır.
Görsel 9.
Ağ Analizi
Osmanlı mali tarihine bireyler arasındaki kompleks finansal ilişkilere odaklanarak dijital beşerî bilimler araçlarını kullanan projede ağ grafiklerinin oluşumu için MySQL’den Gephi’ye veriler aktarılmaktadır. Analizdeki grafikler üzerinden; Osmanlı mali sistemindeki kilit isimler arasındaki sosyal ve idari bağlantılar, farklı bölge ve kurumlar arasındaki ekonomik akış gibi sosyoekonomik örüntüler görselleştirilmiş halde sunulmaktadır. Aynı zamanda birey/kurum/devletin çalışma kapsamında verilere dönüştürülmüş mali faaliyetleri Neo4j grafik veri tabanına aktarılarak mali ağların dinamik ve işlevsel yapısı gözlenmektedir. (İlgili Link.)
Proje Hakkında Yayınlar ve Bildiriler
Proje kapsamında elde edilen veriler ve metodolojik yaklaşımlar; uluslararası akademik platformlarda çeşitli yayınlar ve bildirilerle paylaşılmıştır. (İlgili Link.) Bu kapsamda öne çıkan bazı çalışmalar şunlardır:
Makaleler:
•Yaycıoğlu, Ali, Antonis Hadjikyriacou, Fatma Öncel, Erik Steiner, and Petros Kastrinakis. "Mapping Ottoman Epirus." Journal of the Ottoman and Turkish Studies Association, 9 (2), 2022, s.145-152.
•Yaycıoğlu, Ali. “Perdenin Arkasındakiler: Osmanlı İmparatorluğunda Sarraflar ve Finans Ağları Üzerine bir Deneme,” Journal of Turkish Studies, 52 (2), 2019, s.375–393.
Konferans Bildirileri:
•Yaycıoğlu, Ali. “Reflections on GIS in Ottoman History.” Digital Humanities and Ottoman Studies Workshop, University of Vienna, July 7-9, 2022•Hadjikyriacou, Antonis. “Critical Data Management and Big Data.” Digital Humanities and Ottoman Studies Workshop, University of Vienna, July 7-9, 2022.
•Öncel, Fatma. “Visualizing Confiscation Records of Early-Nineteenth Century Ottoman Greece.” Comité International des Études Pré-Ottomanes Et Ottomanes (CIEPO) 24, 21-25 June 2022.
Kitap Bölümleri:
•Journal of the Ottoman and Turkish Studies Association. Özel sayı: Ottoman History and Digital Humanities, ed.: Nora Barakat, Yunus Uğur, ve Ali Yaycıoğlu, 2022.
Sonuç
Charting the Ottoman Empire projesi, 18. ve 19. yüzyıl Osmanlı maliye defterlerindeki verileri dijital beşerî bilimler metotlarıyla analiz edilebilir hale getirmeyi amaçlamaktadır. Çalışma kapsamında; yapay zekâ destekli metin analizi, ilişkisel veritabanı tasarımı ve ağ görselleştirme yöntemleri kullanılarak arşiv belgelerindeki finansal ilişkiler yapılandırılmaktadır. 2015 yılından bu yana farklı araştırmaların birleşmesiyle şekillenen bu süreç, karmaşık siyakat kayıtlarını standardize bir veri modeline dönüştürmektedir. Proje, geliştirilen bu dijital altyapı aracılığıyla geleneksel metin merkezli tarihçiliği “ilişkisel bir tarih” perspektifiyle zenginleştirmektedir.
Proje, sunduğu bu dijital altyapı ile geleneksel arşiv kaynaklarının niceliksel ve ilişkisel analizine olanak tanıyan önemli bir çalışma zemini sunsa da gelecek süreçte geliştirilmeye açık alanlar barındırmaktadır. Mevcut veri setinin imparatorluğun tüm eyaletlerini kapsayacak şekilde ölçeklendirilmesi ve yapay zekâ tabanlı siyakat çözümlerindeki paleografik hata paylarının asgari düzeye indirilmesi, projenin bütüncül etkisini artıracaktır. Sonuç olarak; açık erişim politikası ve interaktif geliştirme potansiyeliyle bu girişimin Osmanlı tarihçiliğinde dijital dönüşümün öncü örneklerinden biri olma niteliği taşıdığını ifade edebiliriz.