Charting the Ottoman Empire
Amine Betül Yüksel
Görsel 1: Charting The Ottoman Empire Projesi’nin anasayfası.
Proje Hakkında
Stanford Üniversitesi CESTA tarafından yürütülen Charting the Ottoman Empire projesi; Osmanlı Ä°mparatorluÄŸu’nun 18. ve 19. yüzyıllardaki mali tarihine dijital tarih perspektifinden yaklaÅŸan ve imparatorluÄŸun DoÄŸu Avrupa, Orta DoÄŸu ve Kuzey Afrika topraklarındaki belirli finansal iliÅŸkilere odaklanan bir dijital beÅŸerî bilimler projesidir. Proje aynı zamanda BAU-OTAM ile iÅŸbirliÄŸi içerisinde yürütülmektedir. Projenin temelini oluÅŸturan arÅŸiv kaynakları Osmanlı maliye defterleridir. Osmanlı mali tarihine iliÅŸkin detaylara eriÅŸebildiÄŸimiz bu belgelerde kayıtlı veriler üzerinden; belirli finansal aÄŸlar ve kredi iliÅŸkileri proje kapsamında dijital yöntemlerle analiz edilmektedir.
Görsel 2: BOA, MAD, nr. 9728
Osmanlı bürokrasi dilinde mali kayıtların muhasebe tekniÄŸinde benimsenen siyakat usulü de proje kapsamında yapay zekâ desteÄŸiyle çözümlenmeye çalışılmaktadır. ArÅŸiv belgelerinden elde edilen veriler iliÅŸkisel veritabanı haline dönüÅŸtürülerek sosyal aÄŸ ve görselleÅŸtirme ile yapay zekâ destekli metin analizlerine tâbi tutulmaktadır. (Ä°lgili link.)
Charting the Ottoman Empire, Stanford bünyesindeki “Mapping the Republic of Letters” gibi küresel ölçekli dijital beÅŸerî bilimler aÄŸlarıyla metodolojik bir paralellik içerisinde yürütülmektedir. Projenin güncel geliÅŸmeleri ve kurumsal duyuruları; CESTA’nın dijital kanalları ve projenin kendi haber portalı üzerinden takip edilebilmektedir. Akademik ÅŸeffaflık ve bilgi paylaşımı ilkeleri doÄŸrultusunda; proje süreçlerinin ve belirli veri setlerinin “açık eriÅŸim” olarak araÅŸtırmacılara sunulması hedeflenmektedir. Veri hacmi bakımından; BOA, MAD, nr. 9726 ve BOA, MAD, nr. 9748 numaralı defterlerden standardize edilerek sisteme aktarılan binlerce finansal iÅŸlem, aktör ve mekân kaydı, Osmanlı mali tarihine dair oldukça geniÅŸ bir iliÅŸkisel veri tabanı teÅŸkil etmektedir. Bu yapı; nitel arÅŸiv kaynaklarının yüksek hacimli bir nicel veri havuzuna dönüÅŸtürülmesini saÄŸlayarak imparatorluk ölçeÄŸinde bir finansal haritalama imkânı sunmaktadır.
Proje Ekibi
Charting the Ottoman Empire projesi; Stanford Üniversitesi bünyesindeki CESTA çatısı altında tarih, veri bilimi ve dijital beÅŸerî bilimler alanlarında uzmanlaÅŸmış multidisipliner bir ekip tarafından yürütülmektedir. Proje ekibi aÅŸağıda kısaca tanıtılmaya çalışılmıştır. (Ä°lgili link.)
•Ali YaycıoÄŸlu: Proje direktörü, projenin akademik vizyonu ve genel yönetimini üstlenmektedir.
•Fatma Öncel: Kıdemli AraÅŸtırmacı, Osmanlı sosyal ve ekonomik tarihiyle dijital yöntemlerin entegrasyonu üzerine yoÄŸunlaÅŸmaktadır.
•Fikret Yılmaz: Kıdemli Danışman, paleografik analizler ve arÅŸiv kaynaklarının yorumlanması konusunda destek sunmaktadır.
•Ebru Çetin Milci: AraÅŸtırma Ortağı, projenin iÅŸbirliÄŸi süreçlerine katkı saÄŸlamaktadır.
•Ezgi ÇolakoÄŸlu: AraÅŸtırma Asistanı, Ä°liÅŸkisel veritabanı mimarisinin yapılandırılmasından sorumludur.
•Osman Onur Genç: AraÅŸtırma Asistanı, veri iÅŸleme ve dijital analiz süreçlerini yürütmektedir.
•Jordan Rothkowitz: DHGSP Katılımcısı, Dijital BeÅŸerî Bilimler Mezuniyet Sonrası Destek Programı kapsamında projeye katkı saÄŸlamaktadır.
•Eyüp Eren Yürek: Proje Müdürü, Projenin idari koordinasyonunu ve iÅŸ akış yönetimini gerçekleÅŸtirmektedir.
Projenin Tarihçesi
Charting the Ottoman Empire projesinin bugünkü mevcut yapısı, 2015 yılından itibaren geliÅŸen üç farklı araÅŸtırmanın metodolojik konsolidasyonuyla ÅŸekillenmiÅŸtir. Sürecin ilk evresi; 2015-2016 yıllarında Ali YaycıoÄŸlu, Antonis Hadjikyriacou, Erik Steiner ve Fatma Öncel öncülüÄŸünde baÅŸlatılan Mapping Ottoman Epirus (MapOE) giriÅŸimidir. Stanford CESTA ve Gennadius Kütüphanesi desteÄŸiyle yürütülen bu çalışma Tepedelenli Ali PaÅŸa dönemindeki Epir bölgesinin tarihi coÄŸrafyasını dijitalleÅŸtirmeye odaklanmış; projenin mekânsal analiz ve haritalama altyapısını oluÅŸturmuÅŸtur.
Görsel 3 & 4.
EÅŸ zamanlı olarak; YaycıoÄŸlu’nun Order of Debt: Power, Wealth and Death in the Ottoman Empire çalışmasına kaynaklık etmek üzere Fikret Yılmaz ve Nicole Coleman’ın katılımıyla Osmanlı maliye defterlerinden BOA, MAD, nr. 9748 ve BOA, MAD, nr. 9726 üzerine yoÄŸunlaÅŸan ikinci bir araÅŸtırma geliÅŸtirilmiÅŸtir. Bu araÅŸtırmada karşılaşılan paleografik zorluklar 2020 yılında Leonardo Impett’in ekibe dahil olmasıyla Decoding Ilm-i Siyaqat projesine evrilmiÅŸ ve böylece stenografik el yazmaların çözümünde neural networks tabanlı yapay zekâ modelleri kullanılmaya baÅŸlanmıştır.
Son olarak; 2020 yılında Charting the Ottoman Empire projesinin kurumsal ve teknik entegrasyonunun saÄŸlandığını ifade edebiliriz. Ezgi ÇolakoÄŸlu’nun iliÅŸkisel veritabanı ve Fatma Öncel’in mali veri modellemesi hususundaki katkılarıyla birlikte Nora Barakat’ın Ali YaycıoÄŸlu ile Ottoman and Middle Eastern Digital Lab’ı kurmasıyla çalışmalar yerel ölçekten imparatorluk geneline yoÄŸunlaÅŸmıştır. 2023 yılı ve sonrasındaki dönemde ise Jordan Rothkowitz ve Osman Onur Genç’in katılımıyla geniÅŸleyen ekip veri modelleme ve aÄŸ görselleÅŸtirme üzerine yoÄŸunlaÅŸarak proje bulgularını CIEPO, ADHO gibi uluslararası akademik platformlara taşımıştır. (Ä°lgili link.)
Görsel 5.
Metodoloji
Çalışmada benimsenmiÅŸ yöntem; geleneksel arÅŸivcilikten dijital yöntemlere uzanan çok aÅŸamalı bir formatta gerçekleÅŸmektedir. Bu süreç; veri çıkarma, veritabanı tasarımı, aÄŸ analizi ve mekânsal görselleÅŸtirmeyi kapsamaktadır.
Veri Çıkarma ve Transkripsiyon
Ä°lk aÅŸamayı; Osmanlı maliye defterlerinin kompleks yapısını paleografik açıdan standardize hale getirecek ÅŸekilde gerçekleÅŸtirilen bir transkripsiyon süreci oluÅŸturmaktadır. Belgelerde geçen kiÅŸi, kurum, yer isimleri ve finansal terimlerin tasnifinde NER (Named Entity Recognition) yöntemine dayalı makine öÄŸrenmesi modeli kullanılmaktadır. Transkribe edilen belgeler hem uzman araÅŸtırmacı hem de yapay zekâ desteÄŸiyle standart özetler haline getirilerek yapılandırılmaktadır.
Görsel 6.
Veri Modeli ve Yapılandırma
Transkripsiyon sonucu elde edilen veriler SQL veritabanına aktarılarak iliÅŸkisel veriler haline getirilmektedir. Burada mali kayıtlara dair tarih, coÄŸrafi referans, birey/kurum/idari birim gibi isimler ve finansal iÅŸlemler metadata olarak iÅŸlenmektedir. Böylece SQL ile iliÅŸkisel bir veritabanı oluÅŸturulması Osmanlı mali sistemini istatistiki modelleme ve aÄŸ analizi ile inceleyebilme imkânı sunmaktadır.
Görsel 7 & 8.
SQL Sorgulama ve GörselleÅŸtirme
Ä°liÅŸkisel SQL veritabanına aktarılarak saklanan veriler üzerinden; aranabilir metin arÅŸivleri oluÅŸturulmakta ve finansal iliÅŸkilerin dinamik olarak izlenebildiÄŸi etkileÅŸimli tablolar, bireyler/kurumlar arasındaki iliÅŸkileri aÄŸ analiziyle görselleÅŸtirme ve birbirleriyle baÄŸlantılı olarak veri setlerinin analiz edilebilir hale gelmesi saÄŸlanmaktadır.
Görsel 9.
AÄŸ Analizi
Osmanlı mali tarihine bireyler arasındaki kompleks finansal iliÅŸkilere odaklanarak dijital beÅŸerî bilimler araçlarını kullanan projede aÄŸ grafiklerinin oluÅŸumu için MySQL’den Gephi’ye veriler aktarılmaktadır. Analizdeki grafikler üzerinden; Osmanlı mali sistemindeki kilit isimler arasındaki sosyal ve idari baÄŸlantılar, farklı bölge ve kurumlar arasındaki ekonomik akış gibi sosyoekonomik örüntüler görselleÅŸtirilmiÅŸ halde sunulmaktadır. Aynı zamanda birey/kurum/devletin çalışma kapsamında verilere dönüÅŸtürülmüÅŸ mali faaliyetleri Neo4j grafik veri tabanına aktarılarak mali aÄŸların dinamik ve iÅŸlevsel yapısı gözlenmektedir. (Ä°lgili Link.)
Proje Hakkında Yayınlar ve Bildiriler
Proje kapsamında elde edilen veriler ve metodolojik yaklaşımlar; uluslararası akademik platformlarda çeÅŸitli yayınlar ve bildirilerle paylaşılmıştır. (Ä°lgili Link.) Bu kapsamda öne çıkan bazı çalışmalar ÅŸunlardır:
Makaleler:
•YaycıoÄŸlu, Ali, Antonis Hadjikyriacou, Fatma Öncel, Erik Steiner, and Petros Kastrinakis. "Mapping Ottoman Epirus." Journal of the Ottoman and Turkish Studies Association, 9 (2), 2022, s.145-152.
•YaycıoÄŸlu, Ali. “Perdenin Arkasındakiler: Osmanlı Ä°mparatorluÄŸunda Sarraflar ve Finans AÄŸları Üzerine bir Deneme,” Journal of Turkish Studies, 52 (2), 2019, s.375–393.
Konferans Bildirileri:
•YaycıoÄŸlu, Ali. “Reflections on GIS in Ottoman History.” Digital Humanities and Ottoman Studies Workshop, University of Vienna, July 7-9, 2022•Hadjikyriacou, Antonis. “Critical Data Management and Big Data.” Digital Humanities and Ottoman Studies Workshop, University of Vienna, July 7-9, 2022.
•Öncel, Fatma. “Visualizing Confiscation Records of Early-Nineteenth Century Ottoman Greece.” Comité International des Études Pré-Ottomanes Et Ottomanes (CIEPO) 24, 21-25 June 2022.
Kitap Bölümleri:
•Journal of the Ottoman and Turkish Studies Association. Özel sayı: Ottoman History and Digital Humanities, ed.: Nora Barakat, Yunus UÄŸur, ve Ali YaycıoÄŸlu, 2022.
Sonuç
Charting the Ottoman Empire projesi, 18. ve 19. yüzyıl Osmanlı maliye defterlerindeki verileri dijital beÅŸerî bilimler metotlarıyla analiz edilebilir hale getirmeyi amaçlamaktadır. Çalışma kapsamında; yapay zekâ destekli metin analizi, iliÅŸkisel veritabanı tasarımı ve aÄŸ görselleÅŸtirme yöntemleri kullanılarak arÅŸiv belgelerindeki finansal iliÅŸkiler yapılandırılmaktadır. 2015 yılından bu yana farklı araÅŸtırmaların birleÅŸmesiyle ÅŸekillenen bu süreç, karmaşık siyakat kayıtlarını standardize bir veri modeline dönüÅŸtürmektedir. Proje, geliÅŸtirilen bu dijital altyapı aracılığıyla geleneksel metin merkezli tarihçiliÄŸi “iliÅŸkisel bir tarih” perspektifiyle zenginleÅŸtirmektedir.
Proje, sunduÄŸu bu dijital altyapı ile geleneksel arÅŸiv kaynaklarının niceliksel ve iliÅŸkisel analizine olanak tanıyan önemli bir çalışma zemini sunsa da gelecek süreçte geliÅŸtirilmeye açık alanlar barındırmaktadır. Mevcut veri setinin imparatorluÄŸun tüm eyaletlerini kapsayacak ÅŸekilde ölçeklendirilmesi ve yapay zekâ tabanlı siyakat çözümlerindeki paleografik hata paylarının asgari düzeye indirilmesi, projenin bütüncül etkisini artıracaktır. Sonuç olarak; açık eriÅŸim politikası ve interaktif geliÅŸtirme potansiyeliyle bu giriÅŸimin Osmanlı tarihçiliÄŸinde dijital dönüÅŸümün öncü örneklerinden biri olma niteliÄŸi taşıdığını ifade edebiliriz.