ÜCRETİZ DOI İLE YENİ NESİL AÇIK YAYIN VE VERİ DEPOSU:
ZENODO
Büşra Kayar
Marmara Üniversitesi Tarih Bölümü
Bu çalışma Doç. Dr. Yunus Uğur tarafından verilen Dijital Tarih dersi kapsamında yazılmıştır.
Görsel 1: Zenodo Logo
Zenodo; araştırmacıların veri setlerini, tezlerini, sunumlarını, araştırma makalelerini ve araştırma ile ilgili diğer dijital eserlerini ücretsiz DOI numarası alarak yayınlamasını depolamalarına olanak sağlayan açık erişimli bir veri depolama ve paylaşım platformudur. Tüm bilimsel çalışmalar için açık bir depo olan Zenodo; her türden bilimsel çıktıyı uzun vadede paylaşılabilir ve keşfedilebilir hale getirir.
İsmini Nereden Aldı: Zenodo, antik İskenderiye kütüphanesinin ilk kütüphanecisi ve kütüphane tarihinde bir dönüm noktası olan meta datanın ilk kaydedilen kullanımının babası olan Zenodotus'tan türetilmiş bir isimdir.
Ne Zaman Faaliyete Geçti: 8 Mayıs 2013 tarihinde faaliyete geçmiştir.
Görsel 2: Zenodo Ana Sayfası
Görsel 3: Newsletter Bölümü
Zenodo’nun anasayfasının alt kısmında bulunan Newsletter bölümünden email ve isimlerinizi girerek üç ayda bir gönderilen güncellemeler, son gelişmeler, projeler ve yaklaşan web seminerlerinden haberdar olabilirsiniz.
Kurucu ve Finansörleri Kimdir: Avrupa Nükleer Araştırma Merkezi (CERN) tarafından finanse edilen Zenodo, Avrupa Komisyonu’nun desteklediği OpenAIRE projesidir.
Kuruluş Amacı Nedir: Farklı disiplinlerdeki araştırmacıların bir araya gelerek iş birliği yapmasını, bilgi alışverişinde bulunmasını kolaylaştırarak yayınlanan çalışmaların arama motorları tarafından kolayca bulunabilir olmasını amaçlar.
Zenodo’nun Temel Özellikleri Nelerdir
Açık Erişim: Zenodo, kullanıcıların yükledikleri içeriğin açık erişimli olarak paylaşılmasını sağlar, böylece dünyadaki herkes bu içeriğe erişebilir.
DOI Atama: Zenodo, kullanıcıların yükledikleri her içeriğe kalıcı bir dijital nesne tanımlayıcısı (DOI) atar, bu da içeriğin kolayca alıntılanabilir ve atıfta bulunulabilir olmasını sağlar.
Çeşitli Dosya Türleri: Zenodo, veri setleri, yazılım kodları, makaleler, tezler, sunumlar ve daha pek çok dosya türlerini destekler.
Sürdürülebilir Depolama: Zenodo, araştırma verilerinin uzun vadeli depolanmasını sağlar, böylece veriler gelecekteki araştırmacılar tarafından da erişilebilir kalır.
Küresel Erişim: Zenodo, dünya çapındaki araştırmacıların ve kuruluşların içeriğe erişmesini sağlayarak küresel bir araştırma ağı oluşturur.
Daha fazla bilgi için (https://about.zenodo.org/)
Görsel 4: Zenodo Hakkında
Zenodo’nun Kullanımı
Zenodo’yu kullanmaya başlayabilmek için önce bir hesap oluşturmak gerekmektedir. Bu bağlantıya (https://zenodo.org/) tıklayarak ücretsiz olarak bir Zenodo hesabı oluşturabilirsiniz.
Görsel 5: Zenodo Kayıt Ekranı
ORCID, Github, OpenAIRE veya Email adreslerinden birini kullanarak giriş yapabilirsiniz.
Görsel 6: Zenodo Kayıt Ekranı (https://zenodo.org/signup/)
Görsel 7: Zenodo Giriş Ekranı (https://zenodo.org/login/)
Görsel 8
Görsel 9
Görsel 8 ve 9’da gösterilen tuşlara tıklayarak verilerinizi yükleme ekranına yönlendirilirsiniz.
Görsel 10: Dosya Ekleme Ekranı
Upload files’a (Dosya şeç) tıklayarak, istenilen bilgiler girildikten sonra Add field (Dosya ekle) tuşundan dosyalarınızı ekleyebilirsiniz.
Detaylı bilgi için: (https://zenodo.org/uploads/new)
Dosya adı sitede yayınlanacağı ve tüm kullanıcıların okumalarına açık olacağı için dosya isminin makalenin başlığı ile aynı olması daha uygun olacaktır.
Orcıd isteğe bağlı bir alandır ancak materyalinizi inceleyecek bilim adamlarının diğer çalışmalarınızdan da haberdar olabilmesi için derecelendirmeniz açısından oldukça faydalı olacaktır.
Görsel 11: Yükleme Ekranı
Add field tuşuna tıklayarak dosyalarınızı kolayca yükleyebilirsiniz.
Görsel 12
Communities seçeneğine tıklayarak yüklediğiniz dosyalarınızdan topluluklar oluşturup, oluşturduğunuz bu topluluklardan da belirli bir tema veya proje etrafında paylaşım yapabilirsiniz.
Zenodo Topluluklarının Amaçları: Zenodo toplulukları; araştırma projeleri, akademik gruplar ve kurumlar, konferanslar, çalıştaylar ile belirli bilimsel temalar ve konular etrafında odaklanmış içeriklerin merkezi bir şekilde toplanması ve paylaşılması için oluşturulan koleksiyonlardır. Bu topluluklar, projelerin ve çalışmaların çıktılarını daha geniş kitlelere erişilebilir hale getirerek, araştırmacı ve akademisyenlerin işlerini organize etmelerine ve ilgili alanda bilgi alışverişini teşvik etmeye yardımcı olur.
Görsel 13: Yüklenen Dosyaları görüntüleme ekranı
Dosya görüntüleme ekranında bulunan;
Edit seçeneğinden, yüklediğiniz dosyalar üzerinde düzenleme yapabilirsiniz.
Communities seçeneğinden, oluşturduğunuz toplulukları görebilirsiniz.
Requests seçeneğinden ise, Zenodo platformu üzerindeki kullanıcılar arasında veri yükleme, veri erişimi, düzeltmeler veya güncellemeler vb. isteklerde bulunabilirsiniz.
Bu ekrandan yüklediğiniz dosyanın sağ altında bulunan imgelerden dosyanızın görüntüleme ve indirme sayısını takip edebilirsiniz.
Zenodo’nun Desteklediği Projeler
Görsel 14: Zenodo Proje Ekranı
BiCIKL, örnekler, genomikler, gözlemler, taksonomi ve yayınlar üzerinde benzersiz sabit tanımlayıcılar kullanarak birbirine bağlı ve makine tarafından okunabilir FAIR verilerine (Bulunabilir, Erişilebilir, Birlikte Çalışabilir ve Yeniden Kullanılabilir) yönelik tek bir bilgi portalı olan Biyoçeşitlilik Bilgi Merkezini (BKH) inşa etmektedir. Zenodo'nun BiCIKL'deki rolü, bilimsel literatürden serbest bırakılan verilerin yanı sıra ulus ötesi erişim yoluyla serbest bırakılan verilere uzun vadeli sanal erişim sağlamaktır.
Daha fazla bilgi için: https://about.zenodo.org/projects/bicikl/
Biyoçeşitlilik Literatür Deposu (BLR), Avrupa Nükleer Araştırma Merkezi'ndeki (CERN) Zenodo'daki BLR Topluluğu ile Ocellus, Zenodeo API ve BLR web sitesi gibi verileri aramak ve almak için kullanılan hizmetlerden oluşan bir araştırma altyapısıdır (RI). BLR'nin odak noktası, bilimsel yayınlardan serbest bırakılan biyoçeşitlilik verileridir ve biyoçeşitlilik topluluğunun ihtiyaçlarını karşılayan harici sözlüklere bağlanan özel meta veriler kullanır.
Daha fazla bilgi için: https://about.zenodo.org/projects/arcadia2/
EVERSE projesi, bir Avrupa araştırma yazılımı kalitesi ağı oluşturmak ve gelecekteki bir Araştırma Yazılımı Mükemmelliği Sanal Enstitüsü'nün temellerini atmak amacıyla, araştırma toplulukları tarafından iş birliği içinde tasarlanan ve desteklenen bir araştırma yazılımı ve kod mükemmelliği çerçevesi oluşturmayı amaçlamaktadır. Zenodo, araştırma yazılımının genel kalitesini artırmak için yazılım kalitesi, araştırma yazılımı mühendisliği (GitHub, GitLab gibi) ve kod arşivleme (Zenodo gibi) için yaygın olarak kullanılan platformlarla entegre edecek olan projenin daha küçük bir bölümüne katılmaktadır.
Daha fazla bilgi için: https://about.zenodo.org/projects/everse/
FAIRCORE4EOSC projesi, Avrupa Açık Bilim Bulutu (EOSC) için temel bileşenlerin geliştirilmesi ve gerçekleştirilmesine odaklanmaktadır. FAIR EOSC'yi desteklemek ve Stratejik Araştırma ve Yenilik Gündemi'nde (SRIA) belirlenen boşlukları ele almak. Proje, mevcut teknolojiler ve hizmetlerden yararlanarak, artan miktardaki araştırma çıktılarının keşfedilebilirliğini ve birlikte çalışabilirliğini iyileştirmeyi amaçlayan dokuz yeni EOSC-Core bileşeni geliştirecektir. CERN özellikle Zenodo/InvenioRDM ile Araştırma Yazılımı API'leri ve Bağlayıcıları (RSAC) alt bileşenine katmaktadır.
Daha fazla bilgi için: https://about.zenodo.org/projects/faircore4eosc/
GREI, GREI'nin uzun vadeli vizyonu, genel veri havuzlarının NIH veri ekosistemine dahil edilmesi yoluyla veri yönetimi ve paylaşımı için iş birliğine dayalı yaklaşımlar geliştirmektir. GREI aynı zamanda genelci veri havuzlarında NIH tarafından finanse edilen verilerin aranmasını ve keşfedilmesini daha iyi hale getirmeyi amaçlamaktadır.
Daha fazla bilgi için: https://about.zenodo.org/projects/grei/
HORIZON-ZEN, HORIZON-ZEN'in genel amacı, Avrupa Komisyonu'nun program yararlanıcılarına dijital araştırma nesneleri için FAIR-etkinleştirişi ve Horizon Europe gereklilikleriyle uyumlu gelişmiş depolama hizmetleri sağlamak ve bilimsel depoların FAIR veri ilkelerinin uygulanmasını örnek teşkil ederek nasıl destekleyebileceğine dair en iyi uygulamaları oluşturmaktır. Bu, Zenodo'nun araştırma çıktılarının depolanması sırasında program yararlanıcılarını destekleyen FAIR-etkinleştirici yeteneklerle geliştirilmesi ve Zenodo'nun basit ve sorunsuz kullanıcı deneyiminden yararlanılmasıyla gerçekleştirilecektir.
Daha fazla bilgi için: https://about.zenodo.org/projects/horizon-zen/
Zenodo’ya benzer projeler
Figshare; Ocak 2011’de Mark Hahnel tarafından kurulan Figshare, araştırma verilerini, makaleleri, posterleri, sunumları ve diğer akademik materyalleri depolamak ve paylaşmak için kullanılan bir platformdur. Akademisyenler, araştırmacılar ve kurumlar tarafından kullanılmaktadır. ORCID, altmetric ve diğer araştırma yöntem araçlarıyla entegrasyon sunmaktadır. Kullanıcılar, içeriklerini kamuya açık veya özel olarak depolayabilirler. Ücretli planlar daha fazla gizlilik ve güvenlik seçenekleri sunmaktadır.
Daha detaylı bilgi için: (https://knowledge.figshare.com/)
Harvard Dataverse; araştırma verilerini paylaşabileceğiniz, koruyabileceğiniz, alıntı yapabileceğiniz, keşfedebileceğiniz ve analiz edebileceğiniz çevrimiçi bir veri havuzudur. Hem Harvard topluluğu içindeki hem de dışındaki tüm araştırmacılara açıktır. Araştırmacılar, akademik kurumlar ve veri bilimciler tarafından kullanılmaktadır. Özellikle sosyal bilimler ve beşeri bilimler gibi çeşitli akademik disiplinlerdeki araştırma verilerini depolamaya odaklanmıştır. Verilerin organizasyonu ve yönetimi için gelişmiş araçlar sunar. Araştırmacılar, veri setlerini kolayca yükleyebilir, meta verilerini düzenleyebilir ve veri erişim haklarını yönetebilirler.
Daha detaylı bilgi için: (https://dataverse.harvard.edu/)
Mendely Data; Ulusal Sağlık Enstitüleri (NIH), Veri Bilim Strateji Ofisi (ODSS) GREI projesinin katılımcı bir üyesidir. GREI, tutarlı meta veriler oluşturmak, veri paylaşımı için kullanım örnekleri geliştirmek, araştırmacıları FAIR verileri ve veri paylaşımının önemi konusunda eğitmek ve daha fazlası için birlikte çalışmak üzere NIH tarafından finanse edilmektedir. Akademisyenler ve araştırmacılar tarafından kullanılmaktadır.
Daha detaylı bilgi için: (https://data.mendeley.com/)
Zenodo’nun Dijital Tarih Açısından Değerlendirilmesi
-
Geleneksel anlamda bir kitle kaynak projesi değildir. Genellikle geniş bir katılımcı kitlesinden bilgi, veri veya kaynak toplama sürecine dayanır.
-
Verilerin nerede ve nasıl depolandığına dair spesifik bilgiler web sitesinde yer almasa da CERN tarafından desteklenen güvenilir depodur.
-
Sosyal medya hesaplarına sahip değildir.
-
Arama ve filtreme özelliği oldukça gelişmiştir.
-
Açık erişimlidir, herhangi bir ücret ödemeden kolayca üye olunabilmektedir.
-
Web portalı üzerinden ham veri sağlanması, araştırmacıların verileri kolayca indirebilmelerini ve kullanabilmelerini mümkün kılar.
SONUÇ
Zenodo; araştırmacıların büyük veri setlerini, metinleri, görselleri ve diğer akademik materyalleri ve paylaşmasını sağlayan güçlü bir platformdur. Ancak kitle kaynak projelerinin tipik özelliklerine sahip değildir. Zenodo daha çok bireysel araştırmacılar ve akademik gruplar tarafından içerik yüklemek ve paylaşmak için kullanılmaktadır. Bu nedenle Zenodoyu kitle kaynak projesi olarak değil, dijital bir arşiv ve açık erişim platformu olarak değerlendirmek daha doğru olur.
Zenodo, açık erişim politikası, geniş veri desteği ve kalıcı DOI atama gibi özellikleri sayesinde, akademik dünyada önemli bir yer edinmiştir. Ayrıca bilimsel bilginin yayılmasını ve teşvik ederken, araştırmacılara da verilerini güvenli bir şekilde saklama ve paylaşma imkânı sunmaktadır.