Tuna Ticareti:
Avusturya Ekonomi Tarihine Dair Kaynaklar (17./18. Yüzyıllar)
Taha Güleryüz
I. Projenin Amacı ve Kuramsal Çerçevesi
Donauhandel 2.0 (Tuna Ticareti 2.0) projesi, dijital beşerî bilimler ve kantitatif tarihçilik yöntemlerini kullanarak erken modern dönemde Orta Avrupa’nın en hayati lojistik arteri olan Tuna Nehri üzerindeki ticari hareketliliği, mal akışlarını, pazar döngülerini ve dönemin tüketim alışkanlıklarını yeniden yapılandırmayı amaçlayan kapsamlı bir dijital iktisat tarihi çalışmasıdır. Demiryolu taşımacılığı öncesindeki uzun yüzyıllarda, kara bağlantılarının elverişsizliği ve maliyeti nedeniyle büyük hacimli ve ağır yüklerin taşınmasında iç su yolları hayati bir rol oynamıştır. Projenin ana motivasyonu, bu su yolu ağı üzerindeki emtia hareketlerini ve aktörleri görünür kılarak geleneksel yöntemlerle analiz edilmesi neredeyse imkânsız olan devasa gümrük verilerini dijital araçlarla bilim dünyasının hizmetine sunmaktır.
Görsel 1. Proje ana sayfası.
Projenin web sitesinde de vurgulandığı üzere, Orta Avrupa’nın erken modern bölgelerinde 18. yüzyılın sonlarına kadar ekonomik verilere dair kurumsal ve düzenli bir devlet istatistikleri bulunmamaktaydı. Bu "istatistik öncesi dönemde", mal akışlarını, ticaret döngülerini ve tüketim alışkanlıklarını (örneğin çikolata, kahve veya çay gibi sömürge mallarının diyetlere entegrasyonunu) yeniden yapılandırmak tarihçiler için büyük bir zorluk teşkil etmektedir. Proje, sözde geçiş ücreti kayıtlarının (Mautprotokoll / toll registers) yük taşımacılığı araştırmalarına en iyi erişimi sunduğu gerçeğinden hareketle, bu metodolojik boşluğu dijital tarih araçlarıyla doldurmayı amaçlamaktadır.
Proje temel olarak şu araştırma sorularına yanıt aramaktadır:
●18. yüzyılın ilk yarısında Tuna Nehri üzerinden taşınan malların hacmi, çeşidi ve dönemsel/mevsimsel dalgalanmaları nelerdir?
● Kahve, çikolata, şeker ve çay gibi küresel sömürge mallarının Orta Avrupa içlerine yayılım hızı ve yerel tüketim trendleri nasıl şekillenmiştir?
● Taşımacılık ağının arkasındaki gemi kaptanları, tüccarlar, mal sahipleri ve yolcular gibi aktörlerin sosyo-ekonomik profilleri ve rotaları nasıl bir ağ oluşturmaktadır?
Projenin İçeriği ve Kronolojisi: Projenin birincil kaynak gövdesini, Yukarı Avusturya Eyalet Arşivi'nde (Oberösterreichisches Landesarchiv) korunan ve 1627–1775 yıllarını kapsayan 194 ciltlik devasa bir kayıt defteri serisi oluşturmaktadır. Dijital proje kapsamında bu seriden, erken modern mali istatistiklerin en kesintisiz ve yoğun olduğu 1706–1740 yılları arasındaki yaklaşık 35 yıllık kesit seçilmiş ve bu kesitteki tüm gemi hareketleri, taşınan yükler ve aktörlerin verileri veri tabanına işlenmiştir.
Süre ve Bütçe Bilgileri: Sürdürülebilir bir dijital tarih çalışması olan proje, Eylül 2017 (09/2017) tarihinde başlamış ve Şubat 2022 (02/2022) tarihinde başarıyla tamamlanarak nihai arayüzü ve veri setleri web üzerinden araştırmacılara açılmıştır. Proje, uluslararası düzeyde prestijli bir fonlama kuruluşu olan Avusturya Bilim Fonu (FWF - Österreichischer Wissenschaftsfonds) tarafından finansal olarak desteklenmiştir. Projenin resmî fon referans numarası 10.5576/P30029 olarak kayıtlıdır. Projenin gelecek planları arasında, toplanan verilerin uzun vadeli korunması, anlamsal web standartlarında tutulması ve gelecekteki mekânsal tarih (GIS) çalışmalarına açık kaynak veri havuzu sağlaması yer almaktadır.
II. Proje Ekibi ve Destekleyen Kuruluşlar
1. Kişiler, Kurumları ve Uzmanlık Alanları: Donauhandel 2.0 projesi, tarihsel kaynak kritiği ile ileri düzey dijital altyapı uzmanlığını bir araya getiren çok disiplinli bir araştırma ekibi tarafından yürütülmüştür. Projenin akademik ve teknik kadrosu şu şekildedir:
PD Dr. Peter Rauscher (Proje Yürütücüsü / Lideri): Viyana Üniversitesi, Avusturya Tarih Araştırmaları Enstitüsü (Institut für Österreichische Geschichtsforschung- IÖG) bünyesinde uzmanlaşan Rauscher; erken modern dönem ekonomi tarihi, kamu maliyesi, gümrük kayıtları ve Avusturya-Osmanlı ticari ilişkileri alanında uluslararası düzeyde yetkin bir araştırmacıdır. Projenin tarihsel metodolojisini, birincil kaynakların seçimi ile paleografik değerlendirme süreçlerini yönetmiştir.
Peter Andorfer (Teknik Uygulama ve Veri Altyapısı): Avusturya Bilimler Akademisi’ne bağlı Dijital Beşerî Bilimler ve Kültürel Miras Enstitüsü (ACDH-CH) araştırmacısıdır. Projenin web geliştirme, ilişkisel veri tabanı mimarisi (relational database), anlamsal veri modellerinin tasarımı ve GitHub kod entegrasyonu süreçlerinden sorumlu ana teknik uzmandır.
Kurumsal Ortaklar ve Destekçiler: Projenin dijital omurgası, Austrian Centre for Digital Humanities and Cultural Heritage enstitüsünün veri bilimcileri tarafından desteklenmiştir. El yazması defterlerin transkripsiyon kılavuzlarının (Transcription Guidelines) dijital standartlara (TEI/XML vb.) uyarlanması ve verilerin insan ile makine tarafından eş zamanlı okunabilir (machine-readable) hale getirilmesi bu kurumsal uzmanlıkla sağlanmıştır.
2. Destekleyen Kuruluşlar: Proje, ulusal ve uluslararası düzeyde yüksek prestije sahip kurumsal ortaklıklar ve fon mekanizmalarıyla finanse edilerek hayata geçirilmiştir:
Austrian Science Fund (FWF- Avusturya Bilim Fonu): Projenin ana finansörüdür. Bilimsel araştırma kalitesini en üst düzeyde destekleyen FWF, projeyi 10.5576/P30029 resmî fon/proje numarası ile bütçelendirmiştir.
Viyana Üniversitesi (Universität Wien): Projenin ana akademik ev sahibidir. Tarihsel verilerin işlenmesi ve projenin mevcut kurumsal web arayüzünün (donauhandel.univie.ac.at) sürdürülebilirliği Viyana Üniversitesi altyapısıyla güvenceye alınmıştır.
Avusturya Bilimler Akademisi (ÖAW- Österreichische Akademie der Wissenschaften): ACDH-CH enstitüsü kanalıyla projeye hem teknolojik inovasyon desteği sunmuş hem de üretilen büyük veri setlerinin uzun vadeli dijital arşivleme ve sunucu (server) güvenliği taahhüdünü üstlenmiştir.
Görsel 2. Web sitesine eklendiği şekli ile projede yer alan kurumlar.
III. Proje İçeriğine Dair Bilgiler
1. İncelenen Dönem
Proje kronolojik olarak 1706–1740 yılları arasını, yani Erken Modern Dönem’in ve 18. yüzyılın ilk yarısını kapsamaktadır. Bu kesit, Orta Avrupa'da düzenli devlet istatistiklerinin ve nüfus/ticaret sayımlarının henüz kurumsallaşmadığı bir evreye denk gelmesi bakımından iktisat tarihi araştırmaları için can alıcı bir öneme sahiptir.
2. Mekân – Coğrafya
Projenin coğrafi kapsam alanı Orta Avrupa, Tuna Nehri Havzası ve bu nehre bağlı su yolları ağından oluşmaktadır. Veri tabanında somutlaştırılan bu ticari ağ; Ulm, Augsburg, Linz ve Regensburg gibi dönemin sanayi/zanaat merkezlerini, Yukarı ve Aşağı Avusturya’nın şarapçılık ve maden bölgelerini, Tirol'deki Hall üzerinden İtalya'ya uzanan transit rotaları ve Kutsal Roma İmparatorluğu'nun en önemli tüketim metropolü olan Viyana'yı birbirine bağlayan lojistik akışı haritalandırmaktadır.
3. Kaynaklar
Projenin birincil tarihsel kaynak zeminini, Yukarı Avusturya Eyalet Arşivi'nde (Oberösterreichisches Landesarchiv, Depot Harrach, Handschrift 142) muhafaza edilen "Aschacher Mautprotokoll" (Aschach Geçiş Ücreti Kayıt Defterleri) adlı el yazması gümrük defterleri serisi oluşturmaktadır. Toplamda 194 ciltten oluşan bu devasa arşiv fonu, nehir ticaretinin kalbi konumundaki bir gümrük istasyonunun tüm operasyonel hafızasını barındırmaktadır.
Görsel 3.
4. Veri Çeşitliliği ve Miktarı
Projede hem nicel hem de nitel veri çeşitliliği bir arada işlenmiştir. Yaklaşık 35 yıllık kesintisiz gümrük kayıtlarından süzülen; binlerce gemi hareketi, yüzlerce farklı emtia/mal türü, nehirdeki su seviyesine bağlı tonaj dalgalanmaları, tahsil edilen geçiş vergisi miktarları ile gümrükten geçen kaptan, tüccar, gemi sahibi ve yolcuların isimlerinden oluşan yapılandırılmış büyük bir veri seti üretilmiştir.
5. Dijital Yöntemler ve Araçlar
El yazması gümrük defterlerindeki doğrusal metinler, projenin veri yapısı ve modellerine uygun olarak ilişkisel veri tabanı mimarisine aktarılmıştır. Proje ekibi, paleografik hataları en aza indirmek adına özel transkripsiyon kılavuzları ve standardize edilmiş bir veri giriş modeli geliştirmiştir. Kaynaklarda geçen arkaik para birimleri, bölgesel ölçü ve ağırlık sistemleri dijital araçlarla standardize edilerek makine tarafından okunabilir hâle getirilmiştir. Projenin kaynak kodları ve veri şemaları GitHub üzerinden açık kaynaklı olarak paylaşıma sunulmuştur.
6. Çıktılar
Web Sitesi Tanıtımı (Web Sitesi Başlığı): Projenin dijital yüzü ve ana yayın platformu olan kurumsal web sitesi, "Donauhandel 2.0: Toll Registers as a Source for the Economic History of the Pre-statistical Era" başlığını taşımaktadır. Viyana Üniversitesi Dijital Beşerî Bilimler standartlarına ve akademik estetiğe uygun olarak tasarlanan bu portal, son derece işlevsel, sade ve kullanıcı dostu bir arayüz mimarisine sahiptir. Siteye giriş yapıldığında kullanıcıları karşılayan üst ana menü, projenin tüm metodolojik ve teknik altyapısını şeffaf bir şekilde sunan yedi temel sekmeden oluşmaktadır:
Home (Ana Sayfa)
(https://donauhandel.univie.ac.at/en/home/):
Projenin kuramsal çerçevesini, "istatistik öncesi dönemde" Tuna nehir ticaretini gümrük kayıtları üzerinden okumanın metodolojik önemini ve çalışmanın temel araştırma sorularını özetleyen giriş bölümüdür.
Search (Arama)
(https://donauhandel.univie.ac.at/en/the-aschach-toll-registers/search/):
Veri tabanının dinamik sorgulama motorudur. Kullanıcıların gemiler, emtialar, limanlar ve tarihsel aktörler arasında hızlı veya gelişmiş çapraz filtrelemeler yapmasına olanak tanıyan işlevsel bir arama arayüzü sunar.
Data Structure & Model (Veri Yapısı ve Modeli)
(https://donauhandel.univie.ac.at/normdaten/abfrage/?set=ort):
Metin tabanlı el yazması arşiv verilerinin ilişkisel veri tabanı (relational database) mimarisine hangi şemalar ve ontolojilerle aktarıldığını gösteren teknik altyapı bölümüdür.
Transcription Guidelines (Transkripsiyon Kılavuzları)
(https://donauhandel.univie.ac.at/aschacher-mautprotokolle/):
194 ciltlik Aschacher Mautprotokoll el yazması serisindeki arkaik Almanca metinlerin ve rika/matbu benzeri paleografik zorlukların dijital ortama aktarılırken hangi paleografi kurallarına ve standardizasyon ilkelerine tabi tutulduğunu gösteren bilimsel rehberdir.
Team (Ekip)
(https://donauhandel.univie.ac.at/en/staff/):
Proje lideri Peter Rauscher ve teknik uzman Peter Andorfer başta olmak üzere, çalışmaya katkı sunan uzman kadronun kurumsal bağlılıklarını ve projedeki rollerini tanıtan bölümdür.
Publications (Yayınlar)
(https://donauhandel.univie.ac.at/en/publications/):
Proje sürecinde ve sonucunda üretilen; Tuna ticaret döngülerini ve tüketim tarihini ele alan uluslararası makale, kitap ve bildirilerin listelendiği akademik literatür hafızasıdır.
Bu bütüncül yapı sayesinde portal, yalnızca kuru bir veri tabanı sunumu yapmakla kalmayıp, bir dijital tarih projesinin A'dan Z'ye tüm geliştirme aşamalarını, kaynak kodlarını (GitHub entegrasyonuyla) ve transkripsiyon kurallarını da araştırmacılara açarak dijital beşerî bilimler alanında tam bir metodolojik şeffaflık ve rehberlik işlevi görmektedir.
Sonuç ve Değerlendirme
Donauhandel 2.0 projesi, geleneksel yöntemlerle bir tarihçinin ömür boyu tek tek inceleyemeyeceği büyüklükteki 194 ciltlik devasa bir arşiv serisini saniyeler içinde sorgulanabilir ve grafikleştirilebilir hale getirerek dijital tarihçiliğin ne kadar büyük bir kolaylık sağladığını açıkça kanıtlamaktadır. Çalışmanın en büyük katkısı, 18. yüzyıl gibi düzenli devlet istatistiklerinin henüz olmadığı bir dönemde, ekonomi tarihini tahminlerden kurtarıp tamamen somut ve matematiksel verilere dayandırmasıdır. Ayrıca proje; sadece kralları veya büyük antlaşmaları değil; nehirde mekik dokuyan yerel gemi kaptanlarını, küçük tüccarları ve sıradan yolcuları da görünür kılarak "aşağıdan yukarıya" bir sosyal tarih yazımına imkan tanımaktadır. Kahve, çikolata ve çay gibi sömürge mallarının Avrupa halkının günlük diyetine ne kadar hızlı girdiğini miktar bazlı ortaya koyması bakımından da tüketim tarihi çalışmalarına harika bir rehber olmaktadır.
Benzer Projeler ve Donauhandel 2.0'ı Öne Çıkaran Farklar:
Dünyada bu tarz gümrük ve geçiş kayıtlarını dijitalleştiren en ünlü benzer çalışma, Danimarka Boğazları'ndan geçen gemileri inceleyen Sound Toll Registers Online (STRO) projesidir. Ancak Donauhandel 2.0 projesini STRO ve diğer benzer deniz ticareti veritabanlarından ayıran ve öne çıkaran çok önemli bir nokta vardır: Benzer projelerin büyük kısmı sadece limanlar arası açık deniz ticaretine ve büyük devletlerin gemilerine odaklanırken, Donauhandel 2.0 doğrudan bir iç su yolu ve nehir taşımacılığı ağını mikro detaylarıyla modellemiştir. Nehir taşımacılığındaki su seviyesi değişimlerinin ticarete etkisini göstermesi ve uluslararası otorite dizinleriyle (GND, GeoNames) tam uyumlu bir "Bağlantılı Açık Veri" altyapısı sunması bu projeyi benzerlerinin bir adım önüne taşımaktadır.
Projede ve Web Sitesinde Eksik Görülen Noktalar:
Proje her ne kadar başarılı olsa da web sitesinde kullanıcı deneyimi açısından bazı bariz eksiklikler dikkat çekmektedir. İlk olarak, veritabanında mekân isimleri ve limanlar çok önemli bir yer tutmasına rağmen, sitede kullanıcıların bu rotaları görsel olarak takip edebileceği interaktif bir haritalandırma (GIS/Coğrafi Bilgi Sistemi) modülü bulunmamaktadır; veriler sadece doğrusal listeler ve istatistiksel grafikler olarak sunulmaktadır. İkinci bir eksiklik ise, İstanbul Urban Database gibi modern dijital tarih projelerinde gördüğümüz kullanıcı dostu rehber veya kullanım kılavuzu eksikliğidir; siteye ilk kez giren sıradan bir araştırmacının gelişmiş arama motorunu tam verimle nasıl kullanacağını anlatan pratik bir yönlendirme şeması bulunmamaktadır. Son olarak, projenin ham verileri GitHub'da paylaşılsa da düz bir site kullanıcısının arama sonuçlarını doğrudan Excel veya CSV formatında bilgisayarına indirebileceği pratik bir "Veriyi Dışa Aktar" (Export) butonunun arayüze eklenmemiş olması teknik bir noksanlık olarak değerlendirilebilir.
Türkiye Coğrafyası İçin Yapılabilirlik ve Olası Katkılar:
Üzerinde bulunduğumuz Osmanlı coğrafyası ve Türkiye tarihi için böyle bir çalışma kesinlikle yapılabilir, hatta yapılması çok büyük bir ihtiyaçtır. Çünkü bizim arşivlerimiz, Akdeniz, Karadeniz ve nehir ticareti gümrük kayıtları bakımından dünyanın en zengin miraslarından birine sahiptir. Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi’nde yer alan binlerce ciltlik ve liman kayıtları tam olarak bu projenin ilişkisel veri tabanı modeline uygundur. Örneğin; Tuna Nehri’nin Osmanlı kontrolündeki aşağı havzasında yer alan Rusçuk, Vidin veya İbrail gümrük kayıtları ya da İstanbul Limanı'nın gümrük muhasebe defterleri bu yöntemle dijitalleştirilebilir. Böyle bir adımın Türkiye tarihçiliğine katkısı ise devrim niteliğinde olacaktır: Osmanlı imparatorluk ağlarındaki mal akışları, gemi hareketleri ve eyaletler arası ticaret yolları tamamen haritalandırılabilir. Yemen’den veya Amerika’dan gelen kahvenin, nehirlerle taşınan tahılların ve kumaşların eyaletlere nasıl dağıldığı spekülatif yorumlardan uzak, matematiksel bir kesinlikle ortaya konur. Bu da Osmanlı iktisat tarihçiliğini dünya standartlarında bir dijital boyuta taşır.