Lehçelerin ABC’si: Tarihî Notları

Dijital Olarak Keşfetmek

(The ABCs of Dialects:

Exploring Historical Notes Digitally)

Eleştirel İnceleme

Merve Can

Proje Linki: https://www.zooniverse.org/projects/dschopper/the-abcs-of-dialect

Özet

Bu inceleme, Avusturya ve Güney Tirol’deki Bavyera kökenli lehçeleri belgeleyen Wörterbuch der bairischen Mundarten in Österreich und Südtirol (WBÖ) koleksiyonunun dijitalleştirilmesini amaçlayan “The ABCs of Dialects” adlı Citizen Science (Vatandaş Bilimi) projesini değerlendirmektedir. Çalışma, projenin dijital beşeri bilimler, vatandaş bilimi ve tarihî dil araştırmaları açısından sağladığı katkıları ortaya koyarken, veri toplama süreci, çıktıların kullanışlılığı ve yöntemsel sınırlılıkları eleştirel bir perspektifle tartışmaktadır. Ayrıca proje çıktılarının Türkiye bağlamında uygulanabilirliği değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler: Dijital Beşeri Bilimler, Lehçe Araştırmaları, Vatandaş Bilimi, Crowdsourcing, Avusturya Almancası

Giriş

Dijital beşeri bilimlerin yükselişiyle birlikte tarihî dil materyallerinin yeniden keşfi hem akademik araştırmalara hem de toplumun kültürel mirasla etkileşimine yeni bir boyut kazandırmıştır. Özellikle el yazması arşivlerin, sözlük fişlerinin ve sahadan derlenmiş dilsel belgelerin dijitalleştirilmesi, geçmişin dilsel çeşitliliğini günümüzün teknolojik imkânlarıyla görünür hâle getiren önemli çalışmalardan biridir. Bu bağlamda “The ABCs of Dialects” projesi, Avusturya ve Güney Tirol’deki Bavyera kökenli lehçeleri belgeleyen Wörterbuch der bairischen Mundarten in Österreich und Südtirol (WBÖ) koleksiyonunun A-C aralığındaki fişlerini dijital ortama aktarmayı amaçlayan yenilikçi bir girişim olarak öne çıkmaktadır. Proje yalnızca tarihî dil verisini erişilebilir kılmakla kalmayıp aynı zamanda vatandaş biliminin katılımcı potansiyelinden yararlanarak bilimsel bilgi üretim sürecini demokratikleştirmektedir. Kurrentschrift gibi tarihî yazı türlerinin ve Teuthonista fonetik sisteminin gönüllüler tarafından çözümlenmesi hem akademik hem de toplumsal düzeyde yeni öğrenme alanları yaratmakta, dijital platformların tarihî veri işleme kapasitesini sınayan önemli bir örnek teşkil etmektedir.

Görsel 1: Tarihin Sesini Dijitalleştirmek: Lehçelerin ABC’si Projesi

Kaynak: notebooklm.google.com/notebook/975792fe-93e0-486d-a6b5-34bf733ef204

1. Projenin Kapsamı ve Örnek Veriler

“The ABCs of Dialects” projesi, 1914’ten itibaren derlenen ve yaklaşık 3,6 milyon fişten oluşan WBÖ koleksiyonunun henüz dijitalleştirilmemiş A-C harfleri arasındaki fişlerini gönüllülerin katkısıyla transkribe etmeyi amaçlayan yenilikçi bir vatandaş bilimi girişimidir. El yazması Kurrentschrift metinler ve Teuthonista fonetik sistemi gibi teknik açıdan zorlayıcı unsurların geniş bir katılımcı kitlesi tarafından çözümlenmesi, projenin en önemli başarılarından biridir.Proje, tarihî lehçe verisini yalnızca dijital ortama aktarmakla kalmayıp bu veriyi LIÖ (Lexikalisches Informationssystem Österreich) üzerinden açık erişimli hâle getirerek araştırmacılar ve kamu için sürdürülebilir bir kaynak üretmiştir. Böylece bireylerin tarihî dil verisi ile modern Avusturya Almancası arasında karşılaştırmalı analiz yapılabilmesi mümkün olmuştur. Vatandaş biliminin bu ölçekte etkin kullanımı, projenin dijital beşeri bilimler alanındaki uygulama gücünü açıkça göstermektedir.

Görsel 2: Tarihin Tozlu Raflarından Dijital Dünyaya: Bir Lehçe Projesinin Yolculuğu

Kaynak: notebooklm.google.com/notebook/975792fe-93e0-486d-a6b5-34bf733ef204

1.1. Proje Çıktılarına Örnekler

Proje kapsamında sunulan 100 yılı aşkın tarihî el yazması fiş örneği, WBÖ koleksiyonunun zengin tarihî dokusunu ve çalışma zorluklarını gözler önüne serer. Bu fişler, Kurrentschrift adı verilen, özellikle 19. ve 20. yüzyıl başlarında kullanılan, karmaşık ve modern okuyucular için alışılmışın dışında bir yazı sistemine sahiptir. Aynı zamanda fişler, Teuthonista fonetik gösterimler gibi tarihî dil bilgisini anlamayı gerektiren ek bilgiler de içerir.

Görsel 3: Tarihî El Yazması Fiş Örneği

Kaynak: https://www.oeaw.ac.at/acdh/research/linguistics/research/corpus-linguistics/the-abcs-of-dialects

Görsel 3’te yer alan örnek, gönüllülerin karşılaştığı okuma ve transkripsiyon zorluklarını somut biçimde göstermektedir. El yazmasının karmaşıklığı ve fonetik sembollerin özgün yapısı, sadece dil bilimsel bilgiye değil, aynı zamanda paleografik ve tarihî dil analizine hâkimiyeti de gerektirir. Ayrıca bu tür fişler, tarihî lehçe verisinin sadece kelime düzeyinde değil, fonetik ve morfolojik düzeyde de incelenmesini mümkün kılar. Örneğin, bir kelimenin farklı fişlerdeki yazımı ve fonetik işaretleri, bölgesel varyasyonların ve zaman içindeki dil değişimlerinin izlenmesini sağlar. Bu yönüyle tarihî fiş örneği hem projenin bilimsel değerini hem de vatandaş bilimi yaklaşımının önemini vurgulayan kritik bir veri noktasıdır.

Görsel 4: WBÖ Fiş Örneği

Kaynak: https://www.zooniverse.org/projects/dschopper/the-abcs-of-dialect/talk/subjects/88493072

Görsel 4’te yer alan WBÖ fiş örneği, Avusturya ve Güney Tirol’ün farklı yerleşimlerinden sahada derlenmiş lehçe verilerini içeren özgün arşiv belgeleridir. Bu fişler, yalnızca tek tek kelimeleri değil, kelimelerin yerel telaffuzlarını, anlam varyantlarını, kullanım bağlamlarını ve zaman zaman derleyicilerin eklediği sosyokültürel notları da içermektedir. Proje kapsamında sunulan görseller, bu çeşitliliği somut biçimde yansıtarak tarihî lehçe çalışmalarının ne denli çok katmanlı bir yapıya sahip olduğunu göstermektedir.

Bu fişlerde yer alan el yazısı metinler, çoğunlukla Kurrentschrift ile yazılmış olup Teuthonista fonetik sistemiyle desteklenmiştir. Bu durum, fişlerin yalnızca dil bilimsel değil, aynı zamanda paleografik ve filolojik bir uzmanlık gerektirdiğini ortaya koyar. “The ABCs of Dialects” projesi, bu teknik açıdan karmaşık belgeleri gönüllü katılımıyla çözümlenebilir hâle getirerek uzun yıllar yalnızca uzmanların erişebildiği tarihî lehçe verisini daha geniş bir kullanıcı kitlesine açmaktadır.

Ayrıca farklı bölgelerden toplanmış fişlerin birlikte değerlendirilmesi, lehçeler arasındaki coğrafi varyasyonların ve yerel kelime kullanım farklarının karşılaştırmalı olarak incelenmesine olanak tanır. Örneğin, aynı kavram için farklı yerleşimlerde kullanılan kelimeler veya aynı kelimenin bölgeye göre değişen telaffuz biçimleri bu fişler aracılığıyla tespit edilebilmektedir. Bu yönüyle WBÖ fişleri, yalnızca sözlük girdileri değil, tarihî dil değişimi, yerel kimlik ve kültürel pratiklerin izini sürmek için zengin bir veri kaynağı niteliği taşır.

Dolayısıyla söz konusu fiş örnekleri, projenin ham veri düzeyinde neyi dönüştürdüğünü açıkça gösterir: dağınık, el yazması ve erişimi sınırlı tarihî belgeler, dijitalleştirme ve transkripsiyon süreci sayesinde karşılaştırılabilir, analiz edilebilir ve sürdürülebilir bir araştırma altyapısına dönüştürülmektedir.

Görsel 5: Dijitalleştirilmiş WBÖ Fişlerinin Taranmış Hâli

Kaynak: https://www.zooniverse.org/projects/dschopper/the-abcs-of-dialect/talk/subjects/88494029

Görsel 5’te yer alan Zooniverse üzerindeki örnek, The ABCs of Dialects projesi kapsamında gönüllülere sunulan dijitalleştirilmiş WBÖ fişlerinden birinin taranmış hâlini göstermektedir. Bu arayüzde gönüllüler, yaklaşık 20. yüzyılın başına tarihlenen el yazması fişleri inceleyerek belirli görevleri yerine getirmektedir. Söz konusu görevler arasında fiş üzerindeki kelimelerin okunması, Kurrentschrift el yazısının çözülmesi, Teuthonista fonetik işaretlerinin ayırt edilmesi ve metnin dijital metin alanlarına aktarılması yer almaktadır.

Bu görsel, projenin vatandaş bilimi yaklaşımının nasıl somutlaştığını açıkça ortaya koyar. Gönüllüler yalnızca pasif izleyiciler değil, tarihî dil verisinin üretim sürecine aktif olarak katılan katkı sağlayıcılardır. Zooniverse arayüzü, kullanıcıyı adım adım yönlendirerek hangi alanların transkribe edileceğini, hangi sembollerin nasıl girileceğini ve belirsiz durumlarda nasıl işaretleme yapılacağını göstermektedir. Böylece uzmanlık gerektiren tarihî dil materyalleri, kontrollü bir dijital ortamda geniş bir katılımcı kitlesi tarafından işlenebilir hâle gelmektedir.

Ayrıca bu tür bir görsel, projenin şeffaflık ve doğrulanabilirlik ilkesini de yansıtır. Aynı fiş birden fazla gönüllü tarafından işlenebilmekte, farklı transkripsiyonlar karşılaştırılarak veri doğruluğu artırılmaktadır. Bu süreç, kitle kaynak kullanımının bilimsel araştırmalarda nasıl güvenilir bir yöntem hâline getirilebileceğini göstermesi açısından önemlidir. Dolayısıyla Zooniverse üzerindeki bu dijital tarama örneği, projenin yalnızca teknik altyapısını değil, aynı zamanda katılımcı, çoğulcu ve denetlenebilir araştırma modelini temsil etmektedir.

2. Dijital Yöntemler, Veri ve Görselleştirme Potansiyeli

Proje, Zooniverse platformu aracılığıyla yürütülen kitle kaynaklı transkripsiyon süreci sayesinde büyük hacimli tarihî veriyi işleyebilir hâle getirmiştir. Gönüllüler tarafından çözümlenen fişler, ACDH-CH altyapısında saklanmakta ve LIÖ platformu üzerinden sorgulanabilmektedir. Bu yapı, bağlantılı veri modelinin başarılı bir örneğini sunmaktadır.

3. Eleştirel Değerlendirme: Eksikler ve İyileştirme Alanları

1. Veri Analizi ve Sunum Yetersizlikleri: Proje, tarihî metinleri dijitalleştirmek ve erişime açmak konusunda başarılı olsa da çıktıların analitik görselleştirmesi ve özet raporlanması sınırlı kalmaktadır. Örneğin, sözcük sıklık analizleri, tarihî ve modern kullanım karşılaştırma grafikleri ya da coğrafi dağılım haritaları gibi görsel analitik araçlar projenin akademik ve kamusal görünürlüğünü artırabilirdi.

2. Eğitim Materyali ve Rehberlik: Kurrentschrift ve erken fonetik işaretler gibi tarihî yazı tipleri, gönüllüler için zorlayıcı olabilir. Proje genel anlatımında bu zorluğu kabul etmekle birlikte, daha kapsamlı eğitim modülleri, örnek video anlatımlar ya da interaktif rehberler ekleyerek bu engel daha kolay aşılabilirdi. Bu tür destekler projenin hem hızını hem de doğruluk oranını artırabilir.

3. Etkileşim ve Geri Bildirim Mekanizmaları: Gönüllülerin katkılarının nasıl değerlendirildiğine ve doğrulama süreçlerine dair daha şeffaf bir sistem bulunmamaktadır. Uzmanların gönüllü çalışmalarını nasıl onayladığı ve hatalı girişlerin nasıl düzeltilip raporlandığı açıklığa kavuşturulursa projenin bilimsel güvenilirliği güçlenir.

4. Genel Değerlendirme ve Türkiye Bağlamı

“The ABCs of Dialects”, tarihî dil verisinin dijitalleştirilmesi, vatandaş bilimi ile akademik araştırmanın bir araya getirilmesi ve kültürel mirasın korunması açısından son derece başarılı bir örnek teşkil etmektedir. Proje, tarihî sözlük fişlerini yalnızca arşiv malzemesi olarak saklamakla kalmayıp onları yaşayan bir araştırma nesnesine dönüştürerek kullanıcıların aktif katılımını sağlamaktadır. Bu sayede dil verisi pasif bir kayıt olmaktan çıkar ve araştırmacılar ile gönüllü katılımcılar arasında dinamik bir bilgi üretim süreci başlatılır. Katılımcılar, örneğin kelime anlamlarını, kullanım örneklerini veya tarihî bağlamları inceleyip katkıda bulunarak hem kendi bilgi birikimlerini artırmakta hem de akademik veri tabanının zenginleşmesine yardımcı olmaktadır.

Türkiye bağlamında benzer bir model için büyük bir potansiyel bulunmaktadır. Özellikle Derleme Sözlüğü, çeşitli ağız araştırmaları, Osmanlıca saha defterleri ve sözlü tarih arşivleri, dijitalleştirilip vatandaş bilimi yaklaşımıyla açıldığında çok değerli bir kaynak hâline gelebilir. Örneğin, Derleme Sözlüğü’nün hâlihazırda sahip olduğu kapsamlı kelime ve deyim verisi, gönüllü katılımcılar aracılığıyla coğrafi dağılım, kullanım sıklığı veya tarihî değişim bağlamında daha ayrıntılı şekilde analiz edilebilir. Benzer şekilde Osmanlıca bazı belgeler, sadece uzmanlar için erişilebilir veriler olmaktan çıkarak dijital platformlar sayesinde toplumun geniş kesimleri tarafından incelenebilir ve yorumlanabilir.

Bu tür dijital ve katılımcı temelli projeler, akademik açıdan yeni araştırma yöntemlerinin geliştirilmesine imkân tanırken, toplumsal açıdan da kültürel mirasın korunmasına önemli katkılar sağlar. Katılımcılar, kendi tarihî ve dilsel geçmişlerini keşfetme imkânı bulurken, toplum genelinde tarihî Türkçe ağızlarına ve kültürel çeşitliliğe dair farkındalık da artırılır. Böylece proje, yalnızca Türkiye’de değil, uluslararası dijital beşeri bilimler çalışmaları için de örnek teşkil edecek bir model sunmaktadır.