SiCProD- eine prosopographische Datenbank zu Hof und Verwanltung Sigmunts von Tirol
Ecem Miray Biliz
Görsel 1. OpenAI, DALL·E (ChatGPT üzerinden üretilen yapay zekâ görseli), 2025.
Proje Tanıtımı
SiCProD web sitesinde, 1439/1446-1490 seneleri arasında hüküm sürmüş olan Arşidük Sigmund von Tirol döneminde sarayda veya egemenlik alanındaki yönetimde görev yapmış ya da kendisiyle bağlantısı bulunan 6288 kişinin kayıtlı olduğu bir veri tabanı bulunmaktadır. Projenin amacı, Tirol Arşidükü Sigmund’un sarayı hakkında prosopografik bir veri tabanı oluşturmaktır.
Kişiler, görevler, kurumlar, yerler, olaylar ve ödemeler olmak üzere veri tabanı altı ana varlık türüne dayanmaktadır. Bunlar çeşitli ilişkilerle birbirine bağlanmıştır. Bu sayede bir kişinin hangi dönemde hangi görevi yürüttüğü, nerede ikamet ettiği, kimlerle akraba olduğu gibi pek çok bilgi kaynaklardan ulaşıldığı ölçüde kullanıcılara sunulmaktadır.
Veri tabanı, 2022-2024 yılları arasında Avusturya Bilimler Akademisi’nin "go!digital 3.0" destek programı kapsamında hazırlanmıştır. Finansmanı Avusturya Bilimler Akademisi tarafından sağlanan projeye 2022’nin Ekim ayında başlanmış olup 2024’ün Eylül ayında proje tamamlanmıştır.
Proje ekibinde yönetici konumunda iki isim bulunmaktadır. İlki koordinatörlüğü de üstlenen Innsbruck Üniversitesi’nden Markus Debertol’dur. Diğer isim ise Tirol Eyalet Arşivi’nden Nadja Krajicek’tir. Proje asistanı olarak Philipp Laumer, sunucu taraflı yazılım geliştirmek üzere ACDH’den Birger Schacht ve kullanıcı arayüzü geliştirmek üzere yine ACDH’den Katharina Wünsche görev almıştır. Peter Senfter ise öğrenci araştırma asistanı olarak ekipte bulunan bir diğer isimdir.
Projede yer alan kurumlar; Innsbruck Üniversitesi Tarih Bilimleri ve Avrupa Etnolojisi Enstitüsü, Tirol Eyalet Arşivi ve Avusturya Dijital Beşeri Bilimler ve Kültürel Miras Merkezi'dir (ACDH-CH).
Görsel 2. Web sitesine eklendiği şekli ile projede yer alan kurumlar.
Proje İçeriğine Dair Bilgiler
1. İncelenen Dönem ve Coğrafya
Proje, grup biyografisi üzerine hazırlandığı için incelenen dönem Arşidük Sigmund’un hüküm süresi ile sınırlandırılmıştır. Bu dönem, 1439/1446-1490 yılları arasını kapsamakta olup Habsburg Hanedanı’nın hakimiyeti altında geçmiştir. Mekân ise Tirol bölgesini kapsamaktadır. Günümüzde Tirol, federal eyalet olarak Avusturya’nın batısında bulunmaktadır.
2. Projenin Kaynakları
Veriler çoğunlukla arşiv kaynaklarından, büyük bir bölümü ise Tirol Eyalet Arşivi koleksiyonlarından derlenmiştir. İncelenen fonlar arasında “Ältere Kopialbücher” (eski kopya defterleri) ve “Raitbücher” (hesap kayıt defterleri) en kapsamlı kaynak gruplarını oluşturmaktadır.
Kopialbücher isimli kaynak grubu asılları genellikle parşömen üzerine yazılan ve imtiyazlar, mektuplar, kararnameler gibi gönderilen belgelerin bir kopyasının idari kullanım için ciltli defterlere kaydedilmesiyle oluşturulmuştur.
Raitbucher ise devletin gelir ve giderlerinin muhasebesinin yapıldığı hesap odası tarafından tutulan ve Habsburg Monarşisi’nin mali ana defterleri olarak nitelendirilebilir.
3. Web Sitesi
Web sitesine girildiğinde menüden “startseite” ile anasayfaya, “datenbank” ile veri tabanına, “netzwerk” ile yapılmış görselleştirilmiş ağ analizine ve “scans” ile hazırlanmış taramalara erişilebilen modüller bulunmaktadır.
Görsel 3. Web sitesinin girişinde bulunan sekmeler.
Görsel 4. Açıklamanın altında verilen sekmeler.
Web sitesinde tarama görüntüleri, biyografik veri ve veri tabanı herkes tarafından erişilebilir şekilde sunulmuştur. Ancak ticari kullanım veya yayınlarda çoğaltma için Tirol Devlet Arşivlerinden izin alınması ve küçük bir ücret ödenmesi gerekmekte olduğu belirtilmiştir.
4. Projenin Veri Tabanı
Yukarıda bahsedilen kaynaklar proje kapsamında dijitalleştirilerek veri tabanına entegre edilmiştir. Projede prosopografik veri modelleme ve ilişki yapıları için başlıca altyapı olarak APIS (Austrian Prosopographical Information System) kullanılmıştır.
Görsel 5. Solda Arşidük Sigmund'un kişisel bilgileri, sağda çeşitli kategorilerle sınıflandırılmış kendisiyle bağlantılı kişilerin listeleri bulunmaktadır.
Arayüzde 6288 kişinin hem bireysel kayıtlarına hem de ilişkili verilerine ulaşılabilmesi veri çeşitliliğini artırmıştır. “Datenbank” kısmında yaklaşık 13.000 kayıttan oluşan veri tabanının olduğu belirtilmiştir. (bkz. Datenbank)
Kayıtlar “kişiler, fonksiyonlar, kurumlar, yerler, olaylar ve ödemeler” olmak üzere gruplanarak sunulmaktadır. Bunun yanında web sayfasında cinsiyet unsuru da eklenerek belirtilen gruplarda seçim yapılmasına olanak sağlayan filtreleme özelliği bulunmaktadır. Böylece kullanıcı sunulan veriyi istediği biçimde daraltabilir.
Görsel 6. Veri tabanına ilişkin görsel.
“Netzwerk” olarak verilen ağ görselleştirmesinde kişiler ve fonksiyonların ilişkisi üzerine çalışıldığı görülmektedir. Kişiler yeşil, fonksiyonlar ise mavi renkle belirtilmiştir. (bkz. Netzwerk)
Görsel 7. Arşidük Sigmund'un hizmetkarlığı fonksiyonuna dair görselleştirilmiş ağ analizi.
Projeye Dair Değerlendirme
Kişilerin ilişkisel ağları ve arşiv kaynaklarının dijitalleştirilmiş tarama görüntüleri gibi veri tabanı arayüzünden görüntülenecek içerikler, projenin başlıca görsel çıktıları olarak değerlendirilebilir.
Web sayfasında doğrudan bağlantılı veri kullanımı bulunmamakla birlikte, SiCProD projesi APIS altyapısı üzerine kurulmuştur. Bu durum, bağlantılı veri kullanımının teknik olarak mümkün olduğunu göstermektedir. Ayrıca projede kitle kaynak kullanımı da mevcut değildir.
Projeyle doğrudan ilişkilendirilen akademik yayınların olup olmadığı proje sayfasında verilmemiştir. Ancak -yine proje sayfasında yer almamakla birlikte- kod ve veri modelleri için GitHub bağlantısı mevcuttur. Bu bağlantı için ACDH web sayfasında yayınlanan mezkûr projeye ait tanıtım yazısı ziyaret edilebilir. (bkz. Tanıtım Yazısı)
Projede kullanılan kaynağın ham verisine web sitesi üzerinden ulaşılmaktadır. Aşağıdaki görsellerde sırasıyla bu işlemin nasıl yapılacağı anlatılmıştır.
Görsel 8. Menüden "Scans" başlığı seçilerek arşiv taramalarına erişilir.
Görsel 9. İndirmek için taramalar arasından örnek bir kaynak seçilir.
Görsel 10. Sırası ile “Export” ve “IIIF manifest” adımları takip edilerek JSON uzantılı dosya elde edilir.
Site üzerinde doğrudan “etik politika”, “veri etik ilkeleri” veya “kişisel veri korunması” gibi başlıklar görülmemektedir. Ancak ticari kullanım veya yayınların çoğaltılması gibi işlemler için Tirol Devlet Arşivlerinden izin alınması ve cüzi miktarda ücret ödenmesi gerekmekte olduğu belirtilmiştir.
Sonuç
Zengin bir veri seti işlenerek hazırlanmış proje sonucunda oldukça anlaşılır, kullanışlı bir web sayfası tasarlanmıştır. Konu ile ilgili araştırmacılara zorlanmayacakları bir çalışma sunulmuştur. Kişisel bilgilerin değerlendirilmesi ve bağlantılarının çeşitli alanlarda incelenerek görselleştirilmiş bir çıktısının alınmasıyla dijital biyografik ve prosopografik çalışmalar için başarılı bir örnek oluşturulmuştur.
Bu tarz çalışmalar Türkiye’de çalışılan mevcut birçok alana entegre edilebilir. Örneğin; Osmanlı tarihinde, prosopografik-ilişkisel dijital bir tarih çalışması için oldukça farklı alanlarda veri bulunmaktadır. Benzer yöntemlerle, Osmanlı tarihi çalışmalarında yapılacak projeler alana yenilikçi bir bakış açısı katacaktır.
Gerek kurumlar üzerinde araştırmalar yapılarak ortak paydaları olan bir grup incelenebileceği gibi, gerekse herhangi bir kurum sebebiyle bağlantıları olmayan ama cinsiyet, yaş gibi kategorilerle ele alınarak gündelik hayat aktörleri olarak niteleyebileceğimiz sosyal sınıflar üzerine çalışılabilir.
Bu doğrultuda, başlangıç aşamasında daha önce hazırlanmış grup biyografisi çalışmaları temel alınarak dijitalize edilebilir. İzleyen süreçte ise henüz araştırmaya konu edilmemiş gruplar tespit edilerek benzer nitelikte çalışmaların yapılabileceği düşünülebilir.