MAPPING OTTOMAN EPIRUS: ALİ PASHA
Gülnihal Bulut
Osmanlı İmparatorluğu 14. yüzyıldan 20. yüzyıl başlarına kadar, 50’den fazla etnik ve ulus kimliğin bir arada yaşadığı geniş bir coğrafyada hüküm sürerek bu coğrafyanın kurumları ve kültürleri üzerinde yadsınamaz bir etki bırakmıştır. Bu coğrafyada halihazırda 30 ulus devlet vardır. Mapping Ottoman Epirus projesi, bu noktada, Adriyatik Avrupa ve Osmanlı arasında stratejik bir konumda yer alan ve kozmopolit bir merkez olan Epir bölgesi üzerinden, bu geniş coğrafyada Osmanlı İmparatorluğu’nun nasıl işlediği sorusuna yanıt aramaktadır. Proje, Epir bölgesinin 18. yüzyıl sonu ve 19. yüzyıl başı dönemlerini, çeşitli dillerden oluşan arşiv kaynaklarından elde edilen verilerle büyük veri, mekânsal ağ analizi ve görselleştirme gibi dijital yöntemler kullanılarak mikrokozmoz niteliğinde bir değerlendirmeyle Yanyalı Ali Paşa’nın bölgede kurduğu düzene odaklanır.
PROJE İÇERİĞİ
Projenin ana odağında Yanyalı Ali Paşa ve 18. yüzyıl sonu ve 19. yüzyıl başlarındaki Epir bölgesi yer almaktadır. Yanyalı Ali Paşa’nın merkezi yönetim tarafından atanmış bir Osmanlı valisi olmasına rağmen, idari, askeri, ticari, bürokratik ve dini şahsiyetlerden oluşan bir network ile Yanya’da özgün ve otonom bir eyalet sistemi kurmuştur ve bu yapı zamanla kuzey ve güneyde olmak üzere çift yönlü genişlemiştir. Mapping Ottoman Epirus projesinde bu sistem, bu yıllarda Osmanlı dünyasının örnek bir ‘mikrokozmoz’u olarak incelenmektedir.
Ali paşa, farklı etnik gruplardan oluşan bir ordu toplamış, idari kadro oluşturmuş ve ağ kurmuştur. Bölgede esnaf loncalarına ve tüccarlara borç verdiği karmaşık bir kredi sistemi oluşturarak yönettiği bölgede sadece vali olarak kalmamış, hami kimliğiyle de kendini var etmiştir. Bu borç düzeni ile birlikte Epir bölgesindeki elit aileler ve nüfuzlu bireyleri hem kendine hem de birbirlerine bağlayarak kendi sosyal ve ekonomik ağını oluşturmuş ve bölgede kapsamlı altyapı projelerini hayata geçirmiştir.
Ali Paşa, 1822 yılından sonra İstanbul’daki elit gruplarla girdiği siyasi çatışmaların ardından merkezi yönetim tarafından idam edilmiştir. Kurduğu sistemin sona ermesiyle birlikte Epir’de başlayan müsadere süreci 5 sene devam etmiş bu vesile ile el konulan mülkleri, bağlantıları sonucu var olan borç ilişkilerini gösteren bir muhasebe defteri hazırlanmıştır. Borçların yeniden yapılandırılması ile Arnavut ve Rum topluluklar Osmanlı merkezi yönetimiyle borçları tekrar müzakere etmişler ancak bazı topluluklar borcu ödemeyi reddetmiştir. Merkezi yönetim ve yerel eşraf arasında çıkan bu gerilim, Mora Yarımadası’ndaki Rum toplulukların bölgesel rahatsızlığı ile perçinleşerek, Yunan Bağımsızlığı ve sonucunda Yunan Devleti’nin kurulması için siyasi talepleri tetikleyen sebeplerden birisi olmuştur.
PROJE AMACI
MapOE projesinin temel amacı; birçok farklı materyali, büyük veri temelli yaklaşımla, mekân ve metin analizi için dijital araçları kullanarak bir araya getirmektir. Bu doğrultuda, dil ve metodolojide ortaya çıkan zorlukları aşarak Osmanlı İmparatorluğu’nun nasıl işlediği sorusuna cevap aramaktır. Bu amaçla, projede; altyapı, ilişki ve olay bazında üç katmanlı yapısıyla dijital medya kullanılarak görselleştirme yapılmaktadır. Projede dijital kaynakların kullanımıyla oluşturulan görselleştirmeler, projenin nihai çıktısı değil aynı zamanda kategorize etme, nicel değerlendirme ve ancak büyük resimde fark edilebilen örtüşmeleri anlamaya yardımcı bir araç olarak belirtilmiştir. Nihayetinde, MapOE projesi, bu görselleştirmelerle birlikte bölgesel düzenlerin işleyişi, yerel, merkezi ve uluslararası boyutta etkileşimini ve düzenin nasıl sona erdiğini anlamak açısından dijital tarih çalışmalarında önemli bir mihenk taşı olma özelliği göstermektedir. Tarihsel yer adları dizini vesilesiyle görselleştirilen ve aydınlatılan arşiv belgeleri; Osmanlı mübadelesi ve iktidarının zengin, bütünleşik bir mekânsal, zamansal ve ağ analizine olanak sağlayacağı düşünülmektedir.
Projenin ileriki aşamalarında kapsam genişletilerek, imparatorluğun farklı dönemlerini ve bölgelerini de içerecek şekilde, "Geottoman" (Jeo-Osmanlı) adı verilen açık erişimli bir dijital platforma dönüştürülmesi planlanmaktadır. En nihayetinde, proje halihazırdaki aktif iş birliği ağını genişleterek MapOE'yi açık erişimli bir kaynak haline getirmeyi hedeflemektedir. Dizin tamamlandığında Stanford Dijital Deposu (Stanford Digital Repository) ve Dünya Tarihi Merkezi bünyesindeki Dünya Tarihsel Yer Adları Dizini (World Historical Gazetteer) projesi aracılığıyla erişime açılacaktır.
PROJE EKİBİ VE TARİHÇESİ
Proje, Ali Yaycıoğlu, Antonis Hadjikyriacou, Erik Steiner ve Fatma Öncel tarafından, Stanford Üniversitesi Mekânsal ve Metinsel Analiz Merkezi’nin (CESTA) teknik desteği ve Atina’daki Ulusal Helen Araştırma Vakfı - Tarihsel Araştırmalar Enstitüsü ile iş birliği içerisinde 2015 senesinden beri yürütülmektedir.
Mapping Ottoman Epirus (MapOE) projesi, akademik ve teknik yürütücülüğünü üstlenen kurumların yanı sıra, faaliyetlerini sürdürebilmek adına Stanford Üniversitesi bünyesindeki çeşitli birimlerden mali destek almaktadır. Stanford Veri Bilimi Girişimi (Stanford Data Science Initiative), Stanford Üniversitesi Beşeri Bilimler ve Fen Bilimleri Fakültesi (Department of Humanities and Sciences) ile Stanford Üniversitesi Araştırma Dekanlığı (Dean of Research) projenin finansal destekçileri arasında yer almaktadır.
TARİHSEL YER ADLARI DİZİNİ
Projede, CESTA’nın teknik imkanları, uluslararası araştırma ekibi, çeşitli dillerin arşiv kaynaklarının bir araya gelmesiyle, farklı dijital araçlar; veri tabanları ve metodolojileri bir arada kullanarak yürütülmektedir. Yunanca ve Osmanlı Türkçesi kaynaklarının metinden veri tabanına aktarımı için yazılımlar geliştirilmiş, materyaller korpus hale getirilmiş, dijital haritalar üretilmiş, arşivdeki aktörler arasındaki ağ ilişkileri görselleştirilmiş ve titiz bir çalışmanın ürünü olarak bölgesel ve merkezi arşivin yanında kartografik ve sözlük kaynaklar kullanılarak tarihsel yer adları dizini (gazetteer) oluşturulmuştur.
Tarihsel yer adları dizininin kaynağı Gennadius Kütüphanesi Arşivleri'ndeki Ali Paşa'nın 1789-1822 yılları arasındaki Yanya yönetiminin özellikle ikinci yarısına ait diplomatik, askeri, idari ve özel nitelikteki yaklaşık 1.500 belge ve mektubun yer aldığı dört ciltlik bir katalogdan meydana gelen Ali Paşa Belgeleri Koleksiyonu’dur. Üzerinde çalışılan Yunanca metinlerden yola çıkarak, başta Epir bölgesi olmak üzere 1957 yerleşim yerinin ismi, alternatif yazımı, takma adları, güncel adları ve idari hiyerarşilerin tespit edilmesi mümkün hale gelmiştir. Daha sonra adı geçen konumlar; Yunanca isimler, transliterasyon ve tercüme versiyonlarıyla birlikte birden fazla kaynak üzerinden doğrulanarak, modern yer adları dizinleri ve coğrafya bazlı tarihsel haritalar ve Google Haritalar, Bing Haritalar, OpenStreetMap, Geonames ve Wikidata gibi hem ticari hem açık kaynaklı web servisleri aracılığı ile belirlenmeye çalışılmaktadır. Bu açıdan Ali Paşa Belgeleri Koleksiyonu mevzubahis dizin için temel bir iskelet sunmaktadır. Ali Paşa’nın etrafında borçlar ve siyasi ilişkilerle şekillenen ağ Tableau, Palladio, Gephi ve R gibi araçlarla oluşturulan grafikler, haritalar ve ağ diyagramları aracılığıyla görselleştirilmektedir. Kaynak olarak Eylül 1822 tarihli bir "zimem defteri" (borç defteri) baz alınmıştır. Veriler, borçların bölgesel dağılımı ve türüne dair kapsamlı bir analiz imkânı sunmuştur. Bireysel ve kolektif borçlular vardır.
("Aracısız gruplar" doğrudan kolektif borçluluğu, "topluluklar" ise birlikte hareket eden ikincil yükümlüleri ifade eder.)
Borçların kaynağı olarak dört yükümlü kategorisi öne çıkmaktadır: çiftlik sahiplerinin borçları, belirtilmeyenler, hayvancılık faaliyetleri ve toplulukların Ali Paşa’ya ödeyemediği resmi vergiler. Dört ana yükümlülük türü ise Ali Paşa'nın işlevsel yapısının temel taşları olarak belirlenmiştir: iltizam, çiftlik, kışlak ve zahire. Sonuç olarak, Ali Paşa rejimi; toplulukları, aracıları ve paşanın kendisini birbirine bağlayan karmaşık bir borç ve yükümlülük ağı üzerine inşa edilmiştir. İkincil yükümlüler (aracılar), yerel toplulukları paşanın idaresine bağlayan vazgeçilmez aktörler olmuş; bu konumlarından faiz, komisyon ve siyasi nüfuz yoluyla kazanç sağlamışlardır.
SONUÇ VE DEĞERLENDİRME
MapOE projesi, Yunanca ve Osmanlı Türkçesi gibi nadiren bir arada çalışılan arşivlerdeki dağınık veri setlerini sentezleyerek bütünlüklü bir anlatı inşa etmesi bakımından benzer projelerden ayrışmaktadır. Bunun yanı sıra, verileri işleyerek görsel ve katmanlı bir biçimde sunması, mikro tarihçilik açısından projeyi kayda değer bir konuma taşımaktadır. Projenin en önemli katkı ve niteliklerinden birisi ise proje kapsamında geliştirilen yer adları sözlüğünün, modern sınırların ve isim değişikliklerinin altında gömülü kalmış olan Osmanlı coğrafi hafızasını, Balkanlar'da ismi değişmiş binlerce köyün ve yerleşim biriminin tarihsel konumunun belirlenmesiyle dijital olarak restore etmesidir. Sonuç olarak, MapOE projesinin tarihçiliğe en temel katkısı, akademik disiplinlerin kendi kabuklarından çıkarak ve geleneksel anlatı yöntemlerini mekânsal veri analizi ile birleştirerek Osmanlı geçmişine dair somut ve ölçülebilir bir perspektif sunmasıdır. Bu sayede 19. yüzyıl idari tarihini sadece metin değil mekânsal olarak da okumuş oluruz.