MAPPING OTTOMAN EPIRUS: ALÄ° PASHA
Gülnihal Bulut
Osmanlı Ä°mparatorluÄŸu 14. yüzyıldan 20. yüzyıl baÅŸlarına kadar, 50’den fazla etnik ve ulus kimliÄŸin bir arada yaÅŸadığı geniÅŸ bir coÄŸrafyada hüküm sürerek bu coÄŸrafyanın kurumları ve kültürleri üzerinde yadsınamaz bir etki bırakmıştır. Bu coÄŸrafyada halihazırda 30 ulus devlet vardır. Mapping Ottoman Epirus projesi, bu noktada, Adriyatik Avrupa ve Osmanlı arasında stratejik bir konumda yer alan ve kozmopolit bir merkez olan Epir bölgesi üzerinden, bu geniÅŸ coÄŸrafyada Osmanlı Ä°mparatorluÄŸu’nun nasıl iÅŸlediÄŸi sorusuna yanıt aramaktadır. Proje, Epir bölgesinin 18. yüzyıl sonu ve 19. yüzyıl başı dönemlerini, çeÅŸitli dillerden oluÅŸan arÅŸiv kaynaklarından elde edilen verilerle büyük veri, mekânsal aÄŸ analizi ve görselleÅŸtirme gibi dijital yöntemler kullanılarak mikrokozmoz niteliÄŸinde bir deÄŸerlendirmeyle Yanyalı Ali PaÅŸa’nın bölgede kurduÄŸu düzene odaklanır.
PROJE Ä°ÇERİĞİ
Projenin ana odağında Yanyalı Ali PaÅŸa ve 18. yüzyıl sonu ve 19. yüzyıl baÅŸlarındaki Epir bölgesi yer almaktadır. Yanyalı Ali PaÅŸa’nın merkezi yönetim tarafından atanmış bir Osmanlı valisi olmasına raÄŸmen, idari, askeri, ticari, bürokratik ve dini ÅŸahsiyetlerden oluÅŸan bir network ile Yanya’da özgün ve otonom bir eyalet sistemi kurmuÅŸtur ve bu yapı zamanla kuzey ve güneyde olmak üzere çift yönlü geniÅŸlemiÅŸtir. Mapping Ottoman Epirus projesinde bu sistem, bu yıllarda Osmanlı dünyasının örnek bir ‘mikrokozmoz’u olarak incelenmektedir.
Ali paÅŸa, farklı etnik gruplardan oluÅŸan bir ordu toplamış, idari kadro oluÅŸturmuÅŸ ve aÄŸ kurmuÅŸtur. Bölgede esnaf loncalarına ve tüccarlara borç verdiÄŸi karmaşık bir kredi sistemi oluÅŸturarak yönettiÄŸi bölgede sadece vali olarak kalmamış, hami kimliÄŸiyle de kendini var etmiÅŸtir. Bu borç düzeni ile birlikte Epir bölgesindeki elit aileler ve nüfuzlu bireyleri hem kendine hem de birbirlerine baÄŸlayarak kendi sosyal ve ekonomik ağını oluÅŸturmuÅŸ ve bölgede kapsamlı altyapı projelerini hayata geçirmiÅŸtir.
Ali PaÅŸa, 1822 yılından sonra Ä°stanbul’daki elit gruplarla girdiÄŸi siyasi çatışmaların ardından merkezi yönetim tarafından idam edilmiÅŸtir. KurduÄŸu sistemin sona ermesiyle birlikte Epir’de baÅŸlayan müsadere süreci 5 sene devam etmiÅŸ bu vesile ile el konulan mülkleri, baÄŸlantıları sonucu var olan borç iliÅŸkilerini gösteren bir muhasebe defteri hazırlanmıştır. Borçların yeniden yapılandırılması ile Arnavut ve Rum topluluklar Osmanlı merkezi yönetimiyle borçları tekrar müzakere etmiÅŸler ancak bazı topluluklar borcu ödemeyi reddetmiÅŸtir. Merkezi yönetim ve yerel eÅŸraf arasında çıkan bu gerilim, Mora Yarımadası’ndaki Rum toplulukların bölgesel rahatsızlığı ile perçinleÅŸerek, Yunan Bağımsızlığı ve sonucunda Yunan Devleti’nin kurulması için siyasi talepleri tetikleyen sebeplerden birisi olmuÅŸtur.
PROJE AMACI
MapOE projesinin temel amacı; birçok farklı materyali, büyük veri temelli yaklaşımla, mekân ve metin analizi için dijital araçları kullanarak bir araya getirmektir. Bu doÄŸrultuda, dil ve metodolojide ortaya çıkan zorlukları aÅŸarak Osmanlı Ä°mparatorluÄŸu’nun nasıl iÅŸlediÄŸi sorusuna cevap aramaktır. Bu amaçla, projede; altyapı, iliÅŸki ve olay bazında üç katmanlı yapısıyla dijital medya kullanılarak görselleÅŸtirme yapılmaktadır. Projede dijital kaynakların kullanımıyla oluÅŸturulan görselleÅŸtirmeler, projenin nihai çıktısı deÄŸil aynı zamanda kategorize etme, nicel deÄŸerlendirme ve ancak büyük resimde fark edilebilen örtüÅŸmeleri anlamaya yardımcı bir araç olarak belirtilmiÅŸtir. Nihayetinde, MapOE projesi, bu görselleÅŸtirmelerle birlikte bölgesel düzenlerin iÅŸleyiÅŸi, yerel, merkezi ve uluslararası boyutta etkileÅŸimini ve düzenin nasıl sona erdiÄŸini anlamak açısından dijital tarih çalışmalarında önemli bir mihenk taşı olma özelliÄŸi göstermektedir. Tarihsel yer adları dizini vesilesiyle görselleÅŸtirilen ve aydınlatılan arÅŸiv belgeleri; Osmanlı mübadelesi ve iktidarının zengin, bütünleÅŸik bir mekânsal, zamansal ve aÄŸ analizine olanak saÄŸlayacağı düÅŸünülmektedir.
Projenin ileriki aÅŸamalarında kapsam geniÅŸletilerek, imparatorluÄŸun farklı dönemlerini ve bölgelerini de içerecek ÅŸekilde, "Geottoman" (Jeo-Osmanlı) adı verilen açık eriÅŸimli bir dijital platforma dönüÅŸtürülmesi planlanmaktadır. En nihayetinde, proje halihazırdaki aktif iÅŸ birliÄŸi ağını geniÅŸleterek MapOE'yi açık eriÅŸimli bir kaynak haline getirmeyi hedeflemektedir. Dizin tamamlandığında Stanford Dijital Deposu (Stanford Digital Repository) ve Dünya Tarihi Merkezi bünyesindeki Dünya Tarihsel Yer Adları Dizini (World Historical Gazetteer) projesi aracılığıyla eriÅŸime açılacaktır.
PROJE EKÄ°BÄ° VE TARÄ°HÇESÄ°
Proje, Ali YaycıoÄŸlu, Antonis Hadjikyriacou, Erik Steiner ve Fatma Öncel tarafından, Stanford Üniversitesi Mekânsal ve Metinsel Analiz Merkezi’nin (CESTA) teknik desteÄŸi ve Atina’daki Ulusal Helen AraÅŸtırma Vakfı - Tarihsel AraÅŸtırmalar Enstitüsü ile iÅŸ birliÄŸi içerisinde 2015 senesinden beri yürütülmektedir.
Mapping Ottoman Epirus (MapOE) projesi, akademik ve teknik yürütücülüÄŸünü üstlenen kurumların yanı sıra, faaliyetlerini sürdürebilmek adına Stanford Üniversitesi bünyesindeki çeÅŸitli birimlerden mali destek almaktadır. Stanford Veri Bilimi GiriÅŸimi (Stanford Data Science Initiative), Stanford Üniversitesi BeÅŸeri Bilimler ve Fen Bilimleri Fakültesi (Department of Humanities and Sciences) ile Stanford Üniversitesi AraÅŸtırma Dekanlığı (Dean of Research) projenin finansal destekçileri arasında yer almaktadır.
TARÄ°HSEL YER ADLARI DÄ°ZÄ°NÄ°
Projede, CESTA’nın teknik imkanları, uluslararası araÅŸtırma ekibi, çeÅŸitli dillerin arÅŸiv kaynaklarının bir araya gelmesiyle, farklı dijital araçlar; veri tabanları ve metodolojileri bir arada kullanarak yürütülmektedir. Yunanca ve Osmanlı Türkçesi kaynaklarının metinden veri tabanına aktarımı için yazılımlar geliÅŸtirilmiÅŸ, materyaller korpus hale getirilmiÅŸ, dijital haritalar üretilmiÅŸ, arÅŸivdeki aktörler arasındaki aÄŸ iliÅŸkileri görselleÅŸtirilmiÅŸ ve titiz bir çalışmanın ürünü olarak bölgesel ve merkezi arÅŸivin yanında kartografik ve sözlük kaynaklar kullanılarak tarihsel yer adları dizini (gazetteer) oluÅŸturulmuÅŸtur.
Tarihsel yer adları dizininin kaynağı Gennadius Kütüphanesi ArÅŸivleri'ndeki Ali PaÅŸa'nın 1789-1822 yılları arasındaki Yanya yönetiminin özellikle ikinci yarısına ait diplomatik, askeri, idari ve özel nitelikteki yaklaşık 1.500 belge ve mektubun yer aldığı dört ciltlik bir katalogdan meydana gelen Ali PaÅŸa Belgeleri Koleksiyonu’dur. Üzerinde çalışılan Yunanca metinlerden yola çıkarak, baÅŸta Epir bölgesi olmak üzere 1957 yerleÅŸim yerinin ismi, alternatif yazımı, takma adları, güncel adları ve idari hiyerarÅŸilerin tespit edilmesi mümkün hale gelmiÅŸtir. Daha sonra adı geçen konumlar; Yunanca isimler, transliterasyon ve tercüme versiyonlarıyla birlikte birden fazla kaynak üzerinden doÄŸrulanarak, modern yer adları dizinleri ve coÄŸrafya bazlı tarihsel haritalar ve Google Haritalar, Bing Haritalar, OpenStreetMap, Geonames ve Wikidata gibi hem ticari hem açık kaynaklı web servisleri aracılığı ile belirlenmeye çalışılmaktadır. Bu açıdan Ali PaÅŸa Belgeleri Koleksiyonu mevzubahis dizin için temel bir iskelet sunmaktadır. Ali PaÅŸa’nın etrafında borçlar ve siyasi iliÅŸkilerle ÅŸekillenen aÄŸ Tableau, Palladio, Gephi ve R gibi araçlarla oluÅŸturulan grafikler, haritalar ve aÄŸ diyagramları aracılığıyla görselleÅŸtirilmektedir. Kaynak olarak Eylül 1822 tarihli bir "zimem defteri" (borç defteri) baz alınmıştır. Veriler, borçların bölgesel dağılımı ve türüne dair kapsamlı bir analiz imkânı sunmuÅŸtur. Bireysel ve kolektif borçlular vardır.
("Aracısız gruplar" doÄŸrudan kolektif borçluluÄŸu, "topluluklar" ise birlikte hareket eden ikincil yükümlüleri ifade eder.)
Borçların kaynağı olarak dört yükümlü kategorisi öne çıkmaktadır: çiftlik sahiplerinin borçları, belirtilmeyenler, hayvancılık faaliyetleri ve toplulukların Ali PaÅŸa’ya ödeyemediÄŸi resmi vergiler. Dört ana yükümlülük türü ise Ali PaÅŸa'nın iÅŸlevsel yapısının temel taÅŸları olarak belirlenmiÅŸtir: iltizam, çiftlik, kışlak ve zahire. Sonuç olarak, Ali PaÅŸa rejimi; toplulukları, aracıları ve paÅŸanın kendisini birbirine baÄŸlayan karmaşık bir borç ve yükümlülük ağı üzerine inÅŸa edilmiÅŸtir. Ä°kincil yükümlüler (aracılar), yerel toplulukları paÅŸanın idaresine baÄŸlayan vazgeçilmez aktörler olmuÅŸ; bu konumlarından faiz, komisyon ve siyasi nüfuz yoluyla kazanç saÄŸlamışlardır.
SONUÇ VE DEÄžERLENDÄ°RME
MapOE projesi, Yunanca ve Osmanlı Türkçesi gibi nadiren bir arada çalışılan arÅŸivlerdeki dağınık veri setlerini sentezleyerek bütünlüklü bir anlatı inÅŸa etmesi bakımından benzer projelerden ayrışmaktadır. Bunun yanı sıra, verileri iÅŸleyerek görsel ve katmanlı bir biçimde sunması, mikro tarihçilik açısından projeyi kayda deÄŸer bir konuma taşımaktadır. Projenin en önemli katkı ve niteliklerinden birisi ise proje kapsamında geliÅŸtirilen yer adları sözlüÄŸünün, modern sınırların ve isim deÄŸiÅŸikliklerinin altında gömülü kalmış olan Osmanlı coÄŸrafi hafızasını, Balkanlar'da ismi deÄŸiÅŸmiÅŸ binlerce köyün ve yerleÅŸim biriminin tarihsel konumunun belirlenmesiyle dijital olarak restore etmesidir. Sonuç olarak, MapOE projesinin tarihçiliÄŸe en temel katkısı, akademik disiplinlerin kendi kabuklarından çıkarak ve geleneksel anlatı yöntemlerini mekânsal veri analizi ile birleÅŸtirerek Osmanlı geçmiÅŸine dair somut ve ölçülebilir bir perspektif sunmasıdır. Bu sayede 19. yüzyıl idari tarihini sadece metin deÄŸil mekânsal olarak da okumuÅŸ oluruz.