Linked Jazz
Ege ÇAKIR
Görsel 1. Ağ adresi, anasayfa görseli.
Linked Jazz projesi, UCLC/ALISE Kütüphane ve Bilgi Bilimi araştırma hibesiyle finanse edilen, bağlantılı açık veri (Linked Open Data) oluşturma projesidir. Bu veriler, çeşitli mülakatlar ve transkriptlerden alınan bilgilerin işlenmesiyle derlenmiş; semantik analiz yöntemiyle bir veri tabanı oluşturulmuştur. Projenin temel kaynakları şunlardır: Rutgers Caz Çalışmaları Enstitüsü Arşivleri, Smithsonian Caz Sözlü Tarihleri, Hamilton Koleji Caz Arşivi, UCLA’in “Central Avenue Sounds” serisi ve Michigan Üniversitesi Nathaniel C. Standifer Sözlü Tarih Video Arşivi.
Bu arşivlerden alınan bilgiler, projenin bilgi sayfasında yer alan açıklamaya göre şu şekilde işlenmiştir: LOD oluşturmak için bir transkript analizörü, bir isim eşleştirme ve küratör aracı ile bir kitle kaynak aracı geliştirilmiştir. Bu araçlar, mülakat sırasında adı geçen kişileri bulmak ve kaynaklarda geçen her isme bir kimlik atamak amacıyla tasarlanmıştır. Mülakat ve transkriptlerden alınan bilgilerle ilişkileri tanımlamak ve kimliklendirebilmek için çeşitli ilişki dinamikleri işlenmiş; bu dinamikler “kimin tanıştığı/tanıdığı, arkadaşı, yakın arkadaşı, etkilendiği kişi, akıl hocası, birlikte çalıştığı, aynı grupta olan, birlikte çaldığı, grubun üyesi olan, birlikte turneye çıktığı, grup lideri” gibi etiketleme yöntemleriyle tasnif edilmiştir.
Bu yönüyle projeye bakıldığında, neden bizim kültürümüze de uyarlanmış bir müzik arşivi projesi oluşturulmasın sorusunu doğurmaktadır. Türk halk müziği ve ozan geleneğinin geniş veri havuzu düşünüldüğünde bu projenin mümkün olduğunu söyleyebiliriz. Türkiye’nin zengin tarihi arşivleri, TRT arşivleri ve müzik kütüphaneleri, kültürel-yerel röportajlar, müzisyenlerin kayıtları ve birbirleriyle etkileşimleri Linked Jazz’ın kaynak kümesine benzemeyi bırakın potansiyel olarak aşmaktadır. Cumhuriyet dönemi müzik tarihi açısından da büyük bir katkı olup araştırmacılara hizmet edecek bir proje olacaktır. Linked Jazz projesinin yapımcıları, projelerinin coğrafi ve kültürel sınırları aşma potansiyeline sahip olduğunu belirtmektedir. Bu projede kullanılan metodoloji ve araçların agnostik bir yapıda olduğunun bu sayede dijital formatta herhangi bir arşive uygulanabileceğini vurgulamışlardır.
Verileri işleme yolundaki son adım ise ağ görselleştirmesi olmuştur. Görselleştirme, projede büyük bir önem arz etmektedir; özellikle projenin internet sitesinde veri tabanını kullanıcıya en iyi şekilde aktarmanın yolu bu görselleştirmeden geçmektedir. Bu yöntemle bir ağ oluşturulmuş ve bu büyük ağ caz dünyasındaki bağlantıları temsil etmektedir. Ağın oluşturulması sürecinde düğümler, bağlantılar ve müzisyenlerin görselleri interaktif biçimde kullanıcıya sunulmuştur. Buradaki düğümler (her bir nokta ya da müzisyen fotoğrafı) bir kişiyi temsil etmekte; düğümün boyutu ise ilgili müzisyenin incelenen sözlü tarih, transkript ve mülakatlarda ne kadar sık geçtiğini göstermektedir. Müzisyenler arasındaki bağlantılar/çizgiler ise birbirleriyle ilgili ilişkiyi, tanınmışlık ya da birbirini tanıma derecelerini ve birlikte çalışma bağlarını yansıtmaktadır. Bunlar, karışmayı önlemek amacıyla çeşitli renklerle ayrıştırılmıştır.
Ağ görselleştirmesinin en dikkat çekici özelliklerinden birisi “dynamic” modülüdür. Bu modüle göre kullanıcılar sanatçıların isimlerini tek tek ekleyerek kendi dinamik ağlarını inşa edebilirler. Kullanıcı her yeni isim eklediğinde ağ yeniden şekillenir ve seçilen kişilerin ilişki ağları görünür hale gelir. Böylece aşağıdaki görselin aksine daha kişisel bir ağ çıkartılabilir. Bu haliyle projeye güç katan özelliklerden bir tanesidir.
Görsel 2. Müzisyenlerin birbirleriyle olan bağlantılarını gösterir.
Bir müzisyene tıklandığında ağ görseli, müzisyenin kendi ölçeğine inerek kendi ağını göstermektedir. Aynı zamanda müzisyenle ilgili görselde kısa bir biyografi bölümüyle hem Wikipedia sayfasına hem de konserleri, açıklamalarıyla ilgili YouTube videolarına yönlendiren linkler bulunmaktadır.
Görsel 3. Video ve kısa biyografi kısmını gösteren görsel.
Proje, kitle kaynaklama yöntemini de kullanarak gönüllülerin sağladığı bilgiye dayanmakta; ayrıca müzisyenler arasındaki ilişkinin türünü “mentorluk, etkileşim ve işbirliği” etiketleriyle belirleyebilmeye imkân tanımaktadır. Aynı zamanda mentorluk, ilham, grup üyeliği ve turne ortaklığı gibi farklı ilişki türlerini görünür kılması açısından, kullanıcıya zengin ve detaylı bir veri seti sunmaktadır. Ayrıca projede cinsiyet modu da bulunmakta; yer alan müzisyenler mavi (erkek) ve turuncu (kadın) renkleriyle ayrıştırılarak kadın müzisyenler ve erkek müzisyenler ayrı biçimde görülebilmektedir.
Görsel 4. Kadın ve erkek ayrımını gösteren konfigürasyon görsel.
Projenin bir diğer konfigürasyonu ise, crowdsourcing yapısıyla alakalıdır. 52’nd Street bölümünde iki ayrı alan bulunmaktadır. Bunlardan ilki; sanatçıların eksik transkriptlerinin müzisyen görselleri eşliğinde kullanıcıya sunulduğu alandır. Böylece kullanıcı müzisyene tıkladığında müzisyenin diğer sanatçılarla alakalı konuştuklarını görebilir ve ekstra katkılarda bulunabilir. Bu durum da projenin crowdsource yapısını göstermektedir.
Görsel 5. Linked Jazz 52’nd ST konfügirasyonunu gösterir görsel.
Görsel 6. Transkriptleri ve ek yapılabilecek bölgeleri gösterir görsel.
Sonuç olarak Linked Jazz projesi, çok yönlü konfigürasyonları olan, çeşitli özellikleriyle beraber caz tarihini bir yığından kurtararak, o mikro verileri makro bir semantik ağ analizinde birleştirme ve anlamlı veriler çıkarabilme konusunda başarılı bir projedir. Projenin temel katkılarından birisi verilerin ayıklanarak gizli sosyal bağlantıları ortaya çıkarmasıdır. . Böylece müzisyenlerin birbiriyle olan bağlantıları sadece tanışmışlıktan değil, kimin kimden etkilendiği, kimin kime akıl hocalığı yaptığı ve hangi gruplarda birlikte çaldıklarını ortaya koymak açısından alan çalışmalarına büyük katkı sağlamıştır. Proje gönüllüler yardımıyla kurguladığı crowdsourcing modeliyle, toplumsal katılımı bilimsel bir proje ile entegre etme başarısını göstermiştir. Yine pozitif ayrımcı bir yaklaşımla, özellikle 20. yüzyıl batı dünyasındaki mizojini ve kadın ayrımcı yapının arasında var olan kadın caz müzisyenlerini çeşitli veri ve konfigürasyonla görülebilir kılmaları takdir edilmesi gereken özelliklerden bir tanesidir. Ayrıca ortaya koydukları metodik yapı, sadece caz tarihi için değil tüm alan ve çalışmalarda kullanılabilecek bir yapı olması sebebiyle güçlü bir teknik altyapı sunmaktadır. Projenin olumlu noktalarını bir kenara bıraktığımızda bazı problemler gün yüzüne çıkmaktadır. Projede önemli isimlere çok daha büyük bir ağırlık verilmiş, Miles Davis ve John Coltrane gibi isimlere büyük yer ayrılırken, daha az tanınan müzisyenler ağ haritasında kendine yer bulamamıştır. Bu durum veri analizi sürecinde objektif bulguların bulunmasında problemler yaratabilir. Projenin bir diğer eksi noktası ise, eskiyen sitesidir. Sitenin tasarımının eski ve sorumlu olmaması kullanıcıların iyi bir deneyim yaşamasını engellemektedir. Bu engelleme göz önünde olmayan detay verilerin gözden kaçırılmasına sebebiyet verebilir. İlk kullanıcıyı korkutan bu tasarımda ağın büyüklüğü ve düğümlerin yoğunluğu kullanıcı açısında terk etme davranışını güçlendirebilir. Bu göz önünde tutulmadığı gibi, sitedeki özellikleri tanıtacak bir rehber, tanıtım videosu da yer almamıştır.