KLASİK METİNLERİN DİJİTAL ORTAMDA YENİDE

KLASİK METİNLERİN DİJİTAL ORTAMDA YENİDEN İNŞASI:

İSLAM TARİH ATLASI

Ramazan Sami Köse

Geçmişten bizlere miras olarak gelen tarihi veriler, günümüz dünyasında hızla gelişen teknoloji rüzgarını arkasına alarak daha pratik ve analizleri daha hızlı yapılabilir bir hâle dönüşmüştür. Tarihçiliğin çeşitli sahalarında müşahede edilen bu dönüşüm, beşerî bilimlerin sağladığı yöntemsel imkânlar sayesinde İslam tarihi araştırmalarında da yapısal bir nitelik kazanmıştır. İslam tarihinin temel kaynaklarını oluşturan klasik metinlerin satır aralarında çok sayıda örtük mekânsal ve zamansal ilişki bulunmaktadır. Bu ilişkiler, modern veri işleme araçları sayesinde analiz edilerek interaktif web platformlarına dönüştürülmektedir. İslam Tarihi Atlası Projesi, bu dönüşümün örnek çıktılarından biri olarak öne çıkmaktadır.

Proje Tanıtımı:

İslam Tarihi Atlası, 632 - 1924 yılları arasındaki meydana gelen olayları, kişiler, eserler ve coğrafya gibi birçok katmana ilişkin verileri farklı klasik kaynaklardan derleyerek dijital araçlarla haritalandıran ve bu verileri tek bir mekân ve zaman arayüzünde birleştiren bir projedir. İslam coğrafyasını ve klasik metinleri harita üzerinden “uzaktan okuma” (distant reading) yöntemiyle inceleme imkânı sunan bu açık kaynaklı web platformu, tarih araştırmacılarına yeni perspektifler geliştirme olanağı sağlamaktadır. Bu perspektifler sayesinde tarihî olaylar arasındaki ilişki ağlarını ve kopukluklarını tek bir harita üzerinden görme imkânı sunmaktadır.

Proje, tarihî süreç boyunca hüküm süren hanedanların coğrafi ve kronolojik sınırlarının neler olduğu sorusunu atlas üzerinden araştırmacılara sunmaktadır. Diğer taraftan araştırmacılara olayların sebep ve sonuç ilişkilerini de harita üzerinden kavrama fırsatı sunarken tarihi dönemlerin ve coğrafi bölgelerin öne çıkan alimlerinin hoca-talebe ilişkisi sürecinde eğitim rotalarının nerelerden geçtiğine dair sorulara atlas üzerinden cevap arama imkânı sunmaktadır. Aynı zamanda klasik metinlerde gözden kaçan bölgesel yoğunlaşmaları harita üzerinden kuş bakışı görebilme imkânı sunmaktadır.

Projenin düşünsel alt yapısı daha önceki yıllara dayanmakla birlikte mevcut verilerin İslam Tarih Atlası’nın ilk somut adımlarının 2024 yılında atıldığını göstermektedir.. Kesin bir bitiş tarihi öngörülmeyen proje, hızlı prototipleme yöntemiyle açık uçlu web platformu olarak geliştirilmeye devam edilmektedir. Projenin temeline baktığımızda büyük bir veri kaynağı ve çeşitliliği bulunmaktadır. Makro düzeyde Yâkût el-Hamevî'nin Muʿcemü'l-Büldân'ı, Makdisi'nin Ahsenü't-Tekasim'i, Ziriklî'nin el-Aʿlâm ansiklopedisi, DİA maddeleri, İbn Battuta ve Evliya Çelebi Seyahatnameleri gibi genel klasik eserler yanında mikro düzeyde Konya şehrine dair İbrahim Hakkı Konyalı’nın “Âbideleri ve Kitâbeleriyle Konya Tarihi” isimli eseri atlasın temel kaynaklarını oluşturmaktadır.

Ekip:

Projenin inşasında özveri ile çalışan bir ekibin yanı sıra öncü ve kurucu isimler Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi İslam Tarihi Ana Bilim Dalı Öğretim Üyesi Dr. Hüseyin Gökalp ile Selçuk Üniversitesi Teknoloji Fakültesi Bilgisayar Mühendisliği Bölümü Öğretim Üyesi Dr. Ali Çetinkaya, projenin akademik ve teknik omurgasını oluşturmaktadır.

Atlas Yapısı:

İslam Tarihi Atlası projesi Türkçe, İngilizce ve Arapça olmak üzere 3 farklı yapısıyla tamamen açık kaynaklı bir projedir. Tüm ham verileri ve alt yapısı GitHub’a yüklenerek (https://github.com/alicetinkaya76/islamic-civilization-atlas) açık bilim ilkeleri gereği indirebilmeleri için araştırmacılarla paylaşılmıştır.

https://islamicatlas.org/#dashboard

İslam Tarihi Atlası, görünürde sıradan bir harita olmanın ötesinde dinamik ve birbirine bağlı bir veri ekosisteminden oluşmaktadır. Bu ekosistemi tarihin farklı yönlerine öne çıkaran katmanlardan alarak oluşturmuştur. Söz konusu platform, İslam tarihine dair çeşitli veri katmanlarından oluşan bütüncül bir ekosistem meydana getirmektedir. Bu ekosistem, tarih boyunca hüküm sürmüş 186 hanedan ve bunlara mensup 830 hükümdara ilişkin verilerin yanı sıra, 13.940 biyografik kaydın 7.904’ünün coğrafi olarak haritalandırılmış verilerini içermektedir. Ayrıca tabakat literatüründen elde edilen 23.000 âlim ve 28.000 ilişki ağı verisi de platformun önemli veri kümeleri arasında yer almaktadır.

https://islamicatlas.org/#map

İslam Tarihi Atlası projesinin temeli olan çapraz referans yöntemi aracılığıyla tarihî dönemlerde yaşamış âlimler, dönem içerisinde ortaya çıkan eserler, olayların meydana geldiği bölge ve mekanlar TDV İslâm Ansiklopedisi maddeleri ile birbirine bağlanarak araştırmacıya bütüncül bir bakış açısı kazandırmaktadır. Alimlerin belirli yüzyıllarda hangi şehirleri ziyaret ederek ilim yolculuğu yaptıklarını gösteren bir “ Göç Haritası” sunulmuş ve hızlandırılmış olarak yolculuğu takip edebilme imkânı sunmaktadır. Özellikle âlimlerin coğrafi hareketliliğini gösteren göç haritasında, yüzyıl merkezli zamanlama ve ilim dallarına göre disiplin filtresi araştırmacılara sunularak verilerin tematik olarak sınıflandırılması sağlanmıştır. Bu filtreleme özelliği sayesinde araştırmacıların ilgilendikleri spesifik alanlara ve tarih aralıklarına yönelik özelleştirilmiş sorgulamalar yapılabilmektedir. Projenin önemli özelliklerinden biri olan uzaktan okuma “distant reading” özelliğinin en önemli yansımalarını harita üzerindeki belirli âlimin ve bölge etrafında oluşan yoğunlukları göstermektedir. Bu yansımayı araştırmacılara sağlayan özellik ise “Yoğunluk” butonunun harita üzerinden aktif hâle getirilmesiyle tüm veri ve ilişki yoğunluğunu tek bir harita üzerinden görebilme imkanı sunmaktadır. Buna ek olarak el-Aʿlâm ve Yakût gibi kaynaklar özelinde filtreleme yapmanın yanı sıra yüzyıl ve güvenirlik gibi seçenekler üzerinden daha spesifik zaman aralığına derinleşmeyi sağlamaktadır.

https://islamicatlas.org/

Göç haritasının yanı sıra haritanın üst kısmında yer alan “Bu Yıl” özelliği ile araştırmacının odaklandığı zaman diliminde ki diğer tarihi olaylara, inşa edilen eserlere, vefat eden alimler gibi birçok farklı katmanda bilgi verilmektedir. Bu özelliğe benzer tarihi olayların arka arkaya dizildiği tarihi süreci harita üzerinden takip edebileceğiniz “Turlar” özelliği de bulunmaktadır. Tarihi süreçte önemli olayları başlıklar halinde kullanıcıya sunarak “İpek Yolunun Hikayesi”, “Osmanlı’nın yükselişi” gibi önceden hazırlanmış tematik turlar bulunmaktadır.

Atlas genel kullanıcılar tarafından da rahatça kullanılabilmesi için sunulmuş terminolojik bir “İslam Tarihi Sözlüğü” içermektedir Kullanıcılar arayüzde gezinirken karşılaştıkları “ribat, emir, ikta vb.” gibi tarihi kavramların tanımlarına ulaşarak hızlıca bilgi sahibi olmaktadır.

https://islamicatlas.org/#map

İslam Tarihi Atlası, birçok farklı katmandan oluşan ekosistemi sayesinde araştırmacıya belirli katmanlar yerine farklı katmanları isteğe bağlı tercih ederek olay-kişi, mekan-savaşlar vb. birden fazla katmanı tek seferde görebilme imkanı sunmaktadır. Atlas bünyesinde her biri klasik kaynaklara ve tarihi veri tabanlarına dayanan yaklaşık 11 farklı ana katman yer almaktadır. Atlasın en dikkat çeken yönü araştırmacıların bu katmanları yalnızca açıp kapatmakla kalmayıp 5 farklı alanda hazırlanan filtreleme özelliği sayesinde hedefe yönelik sorgulamalar yapabilmektedir. Bu sorgulamaları ara yüzün alt kısmında bulunan etkileşimli zaman sürgüsü üzerinden hareket ettirerek muhtelif zamanlardaki değişimleri harita üzerinden görebilme imkanı sunmaktadır. Atlas üzerinde çıkan simgeler aracılığıyla hanedanlar, kişiler ve olaylar hakkında kısa özet bilgilere erişim bağlantıları sunulmuştur. Bilgilere sesli dinleme özelliği ekleyerek de bir anlamda konuşan bir atlas niteliği kazanmaktadır.

https://islamicatlas.org/#yaqut

İslam Tarihi Atlası projesinin temel taşlarını oluşturan kaynaklar için ayrı bir sekme oluşturmuş; her bir kaynaktaki bilgilerin atlas içerisindeki yerleşim yerleri görsel ve simgeler aracılığıyla gösterilerek araştırmacılara yeni perspektifler kazandırması hedeflenmiştir.

https://islamicatlas.org/#yaqut

İslam tarihi kaynaklarında sıkça rastlanan harf benzerlikleri nedeniyle farklı şekillerde yazılan mahalle, köy, mevki gibi coğrafi yerlerin koordinatları ve bu yerler hakkında kısa bilgiler verilerek bilgi karışıklıklarının önüne geçilmeye çalışılmıştır.

İslam Tarihi Atlası’nda önemli detaylardan biri olan kronolojik zaman çizelgesi tarihe daha kapsamlı bakmamızı sağlayan bir araç olarak yer edinmektedir. Bu zaman çizelgesinde sadece hükümdarlık dönemleri yer almamakta; nedensellik temelli yapısıyla âlimler, mezhepler ve olayların dönemler ile ilişkisini de gösteren çok boyutlu yapı araştırmacılara sunulmaktadır.

https://islamicatlas.org/#scholars

Bu yapı içerisinde genel katmanların ötesinde kendine ait dinamik bir harita üzerinden özelleştirilmiş filtreler üzerinden bağımsız analiz panelleri sunmaktadır. Âlimler Analiz Paneli kısmında hoca-öğrenci(talebe) ağı üzerinden Ziriklî’nin el-A’lâm ansiklopedisi üzerinden ulemanın ilmi etkileşimlerini ağ grafikleri üzerinden göstermektedir. Peygamber Efendimizin hadis-i şeriflerindeki rivayet zincirlerini ve ravilerin ilmi ilişki ağları yanı sıra coğrafi konumlarını harita üzerinden ilmi alanlarına göre sınıflandırılmış olarak olarak görebilme imkanı sunmaktadır. Âlimler analiz sayfasına özel entegre edilmiş zaman çizelgesi sayesinde ulemanın yaşadığı döneme odaklanabilir. Araştırmacılar tıp, fıkıh, hadis gibi ilim dalı filtrelerini kullanarak âlimlerin coğrafi ve dönemsel yayılımlarını haritalar üzerinden analiz edebilirler.

https://islamicatlas.org/#battles

Savaşlar Analiz Panelinde 50’ye yakın büyük askeri çatışmaların taktiksel süreçlerini haritalar üzerinden araştırmacılara özelleştirilmiş bir harita sunmaktadır. Kara ve Deniz savaşları, zafer/yenilgi durumları ve komutanların taktiklerini haritalar üzerinden analiz etme imkanı sunmaktadır. Savaşların zafer ve yenilgi durumunda askeri güçlerini, komutanların savaş esnasında kullandıkları taktiklerini savaş türlerine (Kara/Deniz) göre harita üzerinden analiz yapabilme imkanı sunmaktadır.

https://islamicatlas.org/#links

Nedensellik Analiz Panelinde tarihsel olayların birbirini nasıl tetiklediğini araştırmacılara 24 farklı tarihsel katogori bir ağ üzerinden birbirine bağlanmıştır. Tarihin dinamik akışı içerisindeki bulunan 200’den fazla sebep sonuç ilişkisini atlas üzerinden araştırmacılara sunarken olaylar içerisindeki mimari ve ilmi eserlerin de orta çıkış sebeplerini de görebilme fırsatı vermektedir.

https://islamicatlas.org/

Araştırmacıların İslam tarihine dair atlas üzerinden edindikleri bilgilerin daha akılda kalması için de farklı kategorilerin bulunduğu özel bir bilgi yarışması da bulunmaktadır. Kolay, orta ve zor olmak üzere üç farklı seviyede hazırlanan bilgi yarışması araştırmacılara eğlenceli bir vakit imkânı da sağlamaktadır. Araştırmacılara atlas üzerinden bilgi edinme süreçlerini motive edici ve eğlenceli hale getirmek için de her bir keşif ve tematik araştırmaya özel rozetler kazanılmaktadır. Araştırmacının haritada yaptığı her araştırma sonrasında (örneğin savaş incelemelerinde +1 puan eklenmesi gibi) yeni rozetler kazanarak profilinde yeni başarı kilitlerinin açılmasını sağlamaktadır.

Sonuç:

Klasik İslam tarihi okumalarına yönelik dijital beşerî ilimler aracılığıyla farklı bir okuma imkanı sunan İslam Tarihi Atlası projesi geleneksel okuma pratiklerinde karşılaşılan devasa boyutlardaki tabakat ve coğrafya kitaplarındaki binlerce isim ve mekân arasında kaybolmaya bir çözüm ve çıkış yolu olarak ortaya çıkmaktadır. Projenin araştırmacılara sunmuş olduğu en büyük imkân uzaktan okuma (distant reading) yöntemi sayesinde tarihî olayların, dönemlerin ve alimlerin hoca-talebe ilişki ağlarının bir atlas üzerinden incelenerek görseller ve haritalarla somutlaştırılabilmesidir . Klasik İslam tarihi kitapları içerisindeki metinler arasında fark edilemeyen tarihi gerçeklikler ve rastlantılar; coğrafi görselleştirmeler, duygusal analizler çerçevesinde kişilerin ağ grafikleri ile doğrudan analiz edilerek somut veri kaynaklarına dönüştürülme imkânı sunmaktadır. Proje sadece genel coğrafi İslam atlası olmayıp Türkiye için daha detaylı ve özel şehir tarihçiliği üzerinden daha sınırlı alanı kapsayan atlaslar oluşturmak mümkündür. Bu tür yerel atlasların oluşturulmasıyla üzerinden yaşadığımız coğrafyanın (Selçuklu, Osmanlı, Bizans kalıntıları vb.) araştırılması hem akademi dünyasında hem de tarih yazımında nedensellik bağlantılarının daha detaylı ve daha kapsamlı bir şekilde aktarılmasına katkı sağlayacaktır. İslam Tarihi Atlası projesi, modern dünyada dijital tarihî hafızanın oluşmasına ve dijital kültürel mirasın büyük bir şeffaflıkla araştırmacılara açılmasına kapı aralamıştır.