Dijital Çağ’da Süryânîce
Emine Tuğba Akar
Ârâmîce’nin geç dönem lehçelerinden biri olan Süryânîce, milâdî ilk yüzyıllarda Kuzey Mezopotamya ve Levant bölgesinde, özellikle Urfa (Edessa) merkezli kültürel çevrede gelişmiş bir yazı ve kültür dilidir. Geç Antik Çağ’dan erken Orta Çağ’a uzanan süreçte Süryânîce; kutsal metin çevirileri ve yorumları, teoloji, tarih yazıcılığı ile felsefe ve çeşitli bilim dallarına ilişkin eserlerin kaleme alındığı zengin bir literatürün dili hâline gelmiştir. Ayrıca Antik Yunan düşüncesine ait pek çok metnin Geç Antik Çağ’da Süryânîce’ye çevrilmesi ve bu dil aracılığıyla farklı kültür çevrelerine aktarılması, Süryânîce’yi düşünce tarihindeki kültürel aktarım süreçlerinde önemli bir zincir haline getirmiştir.
Bu nedenle Süryânîce metinleri okuyabilmek, yalnızca erken Hristiyanlık çalışmaları açısından değil, aynı zamanda antik ve geç antik dönem düşünce tarihinin güvenilir biçimde incelenebilmesi açısından da büyük önem taşımaktadır. Bununla birlikte günümüzde Süryânîce bilen ve bu dildeki metinlerle çalışabilecek araştırmacıların sayısı oldukça sınırlıdır. Yirminci yüzyıl boyunca Orta Doğu’da yaşanan savaşlar, siyasal kırılmalar ve zorunlu göçler Süryânî topluluklarının dağılmasına yol açmış; buna paralel olarak bu toplulukların yazılı mirası farklı koleksiyonlara dağılmış veya erişimi zor hâle gelmiştir. Bu durum yalnızca metinlerin fiziksel olarak korunmasını değil, aynı zamanda araştırmacıların bu metinlere ulaşmasını da güçleştirmektedir.
Bu sorunlara çözüm üretmeye yönelik olarak Stanford Üniversitesi bünyesindeki Center for Spatial and Textual Analysis (CESTA)’da Prof. Michael Penn ve ekibi tarafından dijital beşerî bilimler yöntemlerinden yararlanılan iki önemli proje yürütülmektedir. Bu projelerden biri Süryânîce yazma mirasının dijital ortamda görünür ve ulaşılabilir hâle getirilmesini amaçlarken, diğeri ulaşılabilir hale gelmiş olan bu metinleri okuyabilecek araştırmacıların yetişmesine katkı sağlamayı hedeflemektedir.
Görsel 1.
Görsel 2.
Bu projelerden ilki Visualizing Ancient Aramaic Manuscripts başlığını taşımaktadır. Projenin amacı, dünyanın farklı kütüphane ve koleksiyonlarında bulunan Süryânîce yazma eserlere ilişkin dağınık katalog verilerini bir araya getirerek kapsamlı bir dijital veri seti oluşturmaktır. Böylece araştırmacıların Süryânîce yazmaların hangi koleksiyonlarda bulunduğunu, hangi dönemlere ait olduğunu ve içerik bakımından nasıl bir dağılım gösterdiğini karşılaştırmalı biçimde inceleyebilmesi hedeflenmektedir.
Projenin ilk aşamasında çeşitli kütüphane kataloglarında yer alan yüzlerce Süryânîce yazmanın tanımları karşılaştırılmış ve bunlardan hangilerinin henüz yayımlanmamış olduğu belirlenmeye çalışılmıştır. Bu süreçte yazmaların içerikleri, katalog bilgilerinin hangi kaynaklarda yer aldığı ve metinlerin hangi kısımlarının yayımlanmış veya yayımlanmamış olduğu gibi ayrıntılı veriler derlenmiştir. Çalışmada özellikle Avrupa’daki büyük koleksiyonlara ait kataloglardan ve British Museum’un 1838 yılından sonra edinilmiş Süryânîce yazmaları içeren kataloglarından yararlanılmıştır.
Araştırmanın ikinci aşamasında Vatikan Apostolik Kütüphanesi tarafından dijital ortama aktarılan Süryânîce yazmalar incelenmiş ve bu yazmalara ilişkin çeşitli fiziksel ve içeriksel veriler toplanmıştır. Bu kapsamda yazmaların sayfa ölçüleri, ait oldukları dönem veya tarih, yazmanın türü ve kullanım amacı ile yazımda kullanılan malzeme gibi kodikolojik özellikler kaydedilmiştir.
Görsel 3.
Görsel 4.
Üçüncü aşamada ise Orta Doğu’daki kilise ve manastır koleksiyonlarında bulunan ve çoğu zaman araştırmacılar için erişimi oldukça zor olan yazmalar hakkında benzer biçimde veri toplanmıştır. Bu süreçte hem yazmaların fiziksel özellikleri hem de içerikleri hakkında sistematik veriler elde edilmiş ve toplamda binin üzerinde Süryânîce yazmaya ilişkin bilgi derlenmiştir.
Toplanan veriler üç ayrı veri tablosunda düzenlenmiştir:
-
Henüz yayımlanmamış yazmalara ilişkin bilgiler,
-
Vatikan koleksiyonunda dijitalleştirilmiş yazmaların verileri,
-
Orta Doğu’daki koleksiyonlardan elde edilen bilgiler.
Daha sonra bu veri setleri Tableau adlı veri analizi ve görselleştirme yazılımı kullanılarak incelenmiş; yazmaların dönemlere göre dağılımı, fiziksel özellikleri ve bazı metin türlerinin nadirliği gibi eğilimler görsel analizler aracılığıyla değerlendirilmiştir.
Farklı üniversitelerden araştırmacıların ve öğrencilerin katkılarıyla genişleyen bu metadata seti, Süryânîce yazma mirasının daha sistemli biçimde incelenmesine imkân tanımaktadır. Ayrıca veri seti, henüz yayımlanmamış yazmaların tespit edilmesine ve hangi metinlerin yayımlanmasının öncelikli olabileceğinin belirlenmesine de katkı sağlamaktadır.
Prof. Michael Penn’in yürütücülüğünde geliştirilen ikinci proje ise Syriac Verb Tutorial adlı dijital öğrenme platformudur. Bu proje, Süryânîce metinlerle çalışabilecek araştırmacı sayısının sınırlı olmasının önemli nedenlerinden biri olan dil öğrenme güçlüğüne çözüm üretmeyi amaçlamaktadır.
Süryânîce fiil sistemi; kök yapı, fiil kalıbı, zaman, kişi, cinsiyet ve sayı gibi birçok dilbilgisel kategoriye bağlı olarak oldukça karmaşık bir çekim yapısına sahiptir. Bu durum dili öğrenenler için önemli bir zorluk oluşturmaktadır. Syriac Verb Tutorial platformu ise bu karmaşık yapıyı geleneksel ezber yöntemleri yerine etkileşimli alıştırmalar ve oyun temelli uygulamalar aracılığıyla öğretmeyi hedeflemektedir.
Görsel 5.
Platform üç temel arayüz üzerinden çalışmaktadır: Vocabulary Tutorial, Verb Identification ve Verb Construction. Bu arayüzler, Süryânîce fiil sistemi ve kelime bilgisinin öğrenilmesini destekleyen birbirini tamamlayan öğrenme araçları olarak tasarlanmıştır. Vocabulary Tutorial modülünde kullanıcılar kelime tanıma, anlam ve telaffuz odaklı etkileşimli alıştırmalar yapar. Verb Identification modülünde çekimli fiil biçimlerinin kök, gövde, zaman, kişi, cinsiyet ve sayı gibi özellikleri analiz edilir. Verb Construction modülünde ise kullanıcılar verilen kök ve dilbilgisel parametrelere göre doğru fiil biçimlerini üretmeye yönelik alıştırmalar yapar.
Vocabulary Tutorial: Kelime ve Fiil Biçimlerini Pekiştirme
Platformun Vocabulary Tutorial arayüzü, kullanıcıların Süryânîce kelime ve fiil biçimlerini tanımalarını ve tekrar etmelerini sağlayan oyunlaştırılmış alıştırmalar içermektedir. Bu arayüzde öğrenme süreci kısa ve etkileşimli oyunlar aracılığıyla yürütülür; kullanıcılar kelime biçimleriyle sık sık karşılaşarak hem görsel tanıma hem de hızlı hatırlama becerilerini geliştirme imkânı bulur.
Oyuna başlamadan önce kullanıcılar her soruya ayrılacak süreyi, oynanacak oyun türünü ve alıştırmaların tekrar sıklığını belirleyebilmektedir. Arayüzde yer alan çalışma modları, farklı öğrenme becerilerini geliştirmeye yönelik çeşitli alıştırma türlerinden oluşmaktadır.
Görsel 6.
Balloon Game:
Bu modda ekranda bir Süryânîce kelime gösterilir ve kelimenin doğru İngilizce karşılığı hareketli balonlardan birinde yer alır. Kullanıcıdan doğru balonu seçmesi istenir; doğru cevap verildiğinde sistem bir sonraki soruya geçer.
Görsel 7.
Matching Game:
Bu oyun türü kelimelerin veya dilbilgisel kategorilerin doğru karşılıklarıyla eşleştirilmesine dayanır. Kullanıcıdan verilen Süryânîce kelimeyi doğru İngilizce karşılığıyla eşleştirmesi beklenir.
Görsel 8.
Falling Words:
Bu modda kelimeler ekranın üst kısmından aşağı doğru düşer. Kullanıcıdan düşen Süryânîce kelimenin İngilizce karşılığını yazması istenir.
Görsel 9.
Defining Homographs:
Bu modda kullanıcıya harekesiz olarak yazılmış bir Süryânîce kelime gösterilir. Ardından bu kelimenin sahip olabileceği farklı İngilizce anlamlar seçenekler hâlinde sunulur. Alıştırmanın amacı, harekesiz yazılan bir kelimenin birden fazla anlam taşıyabileceğini kullanıcıya öğretmektir.
Görsel 10.
Vocalizing Homographs:
Bu modda yazılışları aynı olmakla birlikte harekeleri farklı olan kelime biçimleri ele alınır. Kullanıcıya ilgili kelime gösterilir ve altında yer alan İngilizce anlam seçenekleri arasından doğru karşılığı seçmesi istenir. Böylece kullanıcıların hareke değişikliklerinin anlam üzerindeki etkisini fark etmeleri hedeflenir.
Görsel 11.
Verb Identification: Fiil Biçimlerinin Analizi
Platformun ikinci arayüzü olan Verb Identification, kullanıcıların çekimli fiil biçimlerini morfolojik açıdan analiz etmelerine yönelik alıştırmalar sunmaktadır. Bu bölümde kullanıcıya çekimli bir fiil biçimi gösterilir ve bu fiilin kökü, fiil kalıbı (stem), zamanı, kişi, cinsiyet ve sayı gibi dilbilgisel özelliklerini belirlemesi beklenir. Böylece kullanıcıların Süryânîce fiil sisteminin yapısını çözümleme becerileri geliştirilir.
Bu arayüzde farklı çalışma modları bulunmaktadır. Matching Game PGN modunda kullanıcılar fiil biçimlerini kişi–cinsiyet–sayı (person–gender–number) kategorileriyle eşleştirerek çekimlerin özne özelliklerini tanımayı öğrenir. Matching Game Tense modunda ise fiil biçimlerinin hangi zaman kategorisine ait olduğu belirlenir; böylece kullanıcıların fiil zamanlarını ayırt etme becerileri pekiştirilir. Bunun yanında Worksheet modu, çekimli fiil biçimlerinin sistemli biçimde analiz edilmesini gerektiren daha geleneksel alıştırma setleri sunar.
Görsel 12.
Verb Construction: Fiil Çekimlerini Üretme
Platformun üçüncü arayüzü olan Verb Construction, fiil çekimlerinin aktif olarak üretilmesine yönelik alıştırmalar içermektedir. Bu bölümde kullanıcıya bir fiilin kökü ile birlikte fiil kalıbı, zaman, kişi, cinsiyet ve sayı gibi dilbilgisel özellikler verilir ve kullanıcıdan bu özelliklere uygun doğru fiil biçimini oluşturması beklenir. Bu yönüyle arayüz, fiil sisteminin kurallarını uygulayarak doğru çekim biçimlerini üretme becerisini geliştirmeyi amaçlar.
Bu bölümde de farklı çalışma modları yer almaktadır. Vowel Matching Game modunda kullanıcılar verilen fiil biçimlerinde doğru harekelemeyi belirleyerek çekim yapısını pekiştirirler. Worksheet modu ise kök ve dilbilgisel özelliklerin verildiği klasik alıştırmalar sunar ve kullanıcıdan doğru fiil biçimini oluşturmasını ister.
Görsel 13.
Çalışma Setlerinin Oluşturulması
Görsel 14.
Hem Verb Identification hem de Verb Construction arayüzlerinde kullanıcılar çalışma oturumlarını Filter Panel aracılığıyla özelleştirebilmektedir. Öncelikle oluşturulacak soru sayısı belirlenir; sistem her oturum için en fazla yirmi sorudan oluşan bir alıştırma seti oluşturur. Ardından kullanıcılar pratik yapmak istedikleri fiil türlerini, köklerini ve zaman kategorilerini seçerler. Her kategori için en az bir seçenek belirlenmesi gerekmektedir. Platformda ayrıca kullanıcılar “Show Probabilities” seçeneğini kullanarak belirli fiil türleri veya zaman kategorileri üzerinde daha yoğun çalışabilecek şekilde soru dağılımını düzenleyebilirler.
Seçimler tamamlandıktan sonra “Generate New Questions” seçeneği ile yeni bir soru seti oluşturulur. Kullanıcılar soruları cevapladıktan sonra “Check My Answers” seçeneğini kullanarak sonuçlarını değerlendirebilirler. Ayrıca oluşturulan soru setleri PDF çalışma sayfası ve cevap anahtarı olarak indirilebildiği için alıştırmalar çevrimdışı ortamda da kullanılabilmektedir.
Sonuç ve Değerlendirme
Süryânîce yazma mirasına ilişkin verilerin farklı kütüphane kataloglarında dağınık hâlde bulunması, bu malzemenin karşılaştırmalı biçimde incelenmesini güçleştirmektedir. Bu bağlamda Visualizing Ancient Aramaic Manuscripts Projesi, çeşitli kataloglarda yer alan verileri bir araya getirerek henüz yayımlanmamış yazmaların tespit edilmesini ve yazmaların fiziksel özellikleri ile içeriklerine ilişkin metadata oluşturulmasını amaçlamaktadır. Böylece araştırmacılar için önemli bir altyapı sunulmakta ve Süryânîce yazma geleneğinin daha sistematik biçimde incelenmesine imkân sağlanmaktadır.
Bununla birlikte projenin hâlen geliştirilme aşamasında olduğu ve bazı bileşenlerinin araştırmacıların kullanımına henüz tam olarak açılmadığı görülmektedir. Özellikle yazma eserlerin dijital görüntülerine doğrudan erişim imkânının bulunmaması dikkat çekmektedir. Mevcut çalışmalar daha çok katalog verilerinin derlenmesi ve analiz edilmesine odaklanmaktadır. Yazmaların tam metin görüntülerinin ve ayrıntılı katalog kayıtlarının araştırmacılarla paylaşılması, projenin bilimsel katkısını önemli ölçüde artıracaktır.
Süryânîce öğrenimine yönelik geliştirilen Syriac Verb Tutorial Projesi ise, kelime öğretimi ve fiil çekimleri gibi dilbilgisel unsurları oyunlaştırılmış alıştırmalar aracılığıyla öğretmeyi hedeflemekte ve kullanıcıların dili aktif biçimde öğrenmesine imkân tanımaktadır. Platformun arayüzü genel olarak sade ve anlaşılır bir yapıya sahip olup kullanıcıların farklı alıştırma türleri arasında kolayca geçiş yapabilmesine olanak sağlamaktadır. Bununla birlikte bazı bölümlerin hâlen geliştirilme aşamasında olduğu ve içeriklerin zaman içinde genişletileceği anlaşılmaktadır. Bu durum, platformun dinamik bir yapıya sahip olduğunu ve ilerleyen süreçte daha kapsamlı bir öğrenme ortamına dönüşebileceğini göstermektedir.
Syriac Verb Tutorial Projesi, yalnızca bir dil öğrenme aracı olmanın ötesinde, dijital beşerî bilimler alanında geliştirilen pedagojik yaklaşımların da bir örneğini temsil etmektedir. Platform, geleneksel dil öğretiminde yaygın olan ezbere dayalı yöntemler yerine etkileşimli alıştırmalar, oyunlaştırma ve kullanıcıya uyarlanabilir çalışma setleri aracılığıyla öğrenme sürecini daha dinamik hâle getirmektedir. Bu yönüyle platform, Süryânîce gibi sınırlı sayıda uzman tarafından bilinen bir dilin daha geniş bir araştırmacı kitlesi tarafından öğrenilmesini destekleyen önemli bir dijital beşerî bilimler girişimi olarak değerlendirilebilir.
***