top of page

Klasik Metinler Külliyatı:
Corpus Synodalium

Esra Saadet Paslı

Marmara Üniversitesi Tarih Bölümü

Bu çalışma Doç. Dr. Yunus Uğur tarafından verilen Dijital Tarih dersi kapsamında yazılmıştır.

Projenin Konusu ve Amaçları

 

“Corpus Synodalium” Projesi, 1215-1500 yılları arasında Latin Hristiyan âleminde çıkarılan yerel dini mevzuatın incelenmesi için bir veri tabanı oluşturmayı hedeflemektedir. Külliyatın temelini piskoposluk tüzükleri ve eyalet kanonları oluşturmaktadır. Geç orta çağ Avrupası’nın sosyal ve dini tarihine ışık tutacak bir kaynak olması amaçlanmıştır.

Yerel kilise mevzuatı üzerine yapılan çalışmalar zorunlu olarak dar coğrafi ve kronolojik sınırlar içinde faaliyet gösterirken bu çalışma tam metin veri tabanının yanında zengin tarihsel kaynakların geniş ölçekte karşılaştırmalı analizini de mümkün kılmıştır. Araştırmacılar merkezileşmenin sınırlarını, yerel özelliklerin hayatta kalmasını ve yerel makamların papalık emirleri karşısında reflekslerini sistematik olarak görebilecektir.  Evlilikten tefeciliğe kadar türün kapsamı göz önüne alındığında, tam metin külliyatının Geç orta çağ Avrupa'sında sosyal ve dini tarih üzerine araştırma yapan herkes için bir referans noktası olması umulmuştur.

 

Projenin Cevaplamayı Umduğu Sorular

 

Proje, Latin Hristiyan âlemindeki yerel kilise mevzuatının yapısı, içeriği ve evrimi üzerine çeşitli sorulara cevap aramaktadır. Ayrıca bu mevzuat; merkezileşme, yerel özelliklerin hayatta kalması ve yerel makamların papalık emirleri karşısındaki tutumları gibi konulara ışık tutmayı amaçlar.

Katolik kilisesi tarafından derinden şekillendirilen orta çağ Avrupa toplumunun tâbi olduğu papalık hukuku, 12. yüzyılın sonlarından itibaren kilisenin Hristiyan âleminin en ücra köşelerine kadar  gönderdiği mektuplar ve kararnamelerle çoğalmıştır. Sonuçta ortaya çıkan ve kilisenin "genel hukuk” mevzuatı, piskoposların seçim usullerinden Yahudilerin uygun kıyafetlerine, ceza usulünden vasiyetnamelerin geçerliliğine kadar çeşitli konuları kapsamakta ve Geç Orta Çağ Avrupa yaşamını aydınlatmaktadır.

 

Projenin Veri İçeriği, Süresi ve Devamlılığı

 

Külliyat şu anda 1450 metin içermekte olup, 13. ve 14. yüzyıllara ait mevcut materyalin yaklaşık yüzde doksanını kapsamaktadır.

Proje, 30 Haziran 2021'de başlamıştır. Son güncelleme tarihi 31 Ekim 2022'dir. Süresi tam olarak belirtilmemiş olsa da gelecek güncellemelerle kronolojik kapsamının 15. yüzyıla kadar genişlemesi planlanmıştır.

 

Proje Finansörleri

 

FACE Vakfı, Thomas Jefferson Fonu (Ekim 2017-Eylül 2019)

Fransa-Stanford Disiplinlerarası Çalışmalar Merkezi, Atölye Çalışması Bursu (Nisan-Haziran 2019)

Fransa-Stanford Disiplinlerarası Çalışmalar Merkezi, Yaz Stajı Bursu (Temmuz-Ağustos 2020)

Harvard Üniversitesi, William F. Milton Fonu (Temmuz-Aralık 2016)

Stanford Üniversitesi, Mekânsal ve Metinsel Analiz Merkezi, Yaz Araştırma Programları (Haziran-Ağustos 2017; Haziran-Ağustos 2018)

Stanford Üniversitesi, Beşerî Bilimler ve Teknolojiler için Denning Fonu (Haziran 2018-Haziran 2019)

Stanford Üniversitesi, Beşerî Bilimler ve Bilimler Fakültesi (Şubat 2017-Mart 2021)

 

Proje Ekibi

 

Bu veri tabanı Rowan Dorin liderliğinde bir ekip tarafından çalışılmıştır. 50 kadar kişiden oluşan disiplinler arası ekip Danışma Kurulu, Metin Transkripsiyonu, El yazma Transkripsiyonu, Dijital Atlas, Teknik Geliştirme, İdari Destek birimlerinden oluşmuştur. Tam listeye şu adresten ulaşabilirsiniz: https://corpus-synodalium.com/acknowledgments

 

 

Veri tabanı ve Web Portalı

 

Veri tabanına giriş yaparak "Normalized" sürümünü seçilerek Latince ile yazım farklılıklarından kaynaklanan sorunları azaltılması tavsiye edilmiştir. Veri tabanının “Normalized” ara yüzü 1. Görseldeki gibidir;

Picture1.png

Görsel 1

Veri tabanı Latince metinlerden oluşmaktadır bu sebeple kelime köklerine göre arama yapmanın daha verimli olacağı belirtilmiştir. Bunu yapmanın en kolay yolu, 2. Görseldeki gibi kelime kökünü ve ardından karakterlerini girmektir (örn. clandestin.*). Arama yaparken, terimlerinizi girdikçe olası eşleşmeler listelenecek ve aramanızı daha doğru hale getirecektir;

Görsel 2

Arama sonuçlarının bir kelimenin tüm varyant biçimlerini içerdiğinden emin olmak için  arama alanının sağındaki 'Arama seçeneklerini göster' (show search options) düğmesine tıklayarak filtreleme yapılabilmektedir. 3. Görselde görüldüğü üzere “Yaklaşık eşleşme” (how approximate?) kutusunu işaretlemek, ne kadar dar bir şekilde arama yapmak istediğinizi belirleyebileceğiniz bir açılır menü karşınıza getirecektir;

Görsel 3

Örneğin Clandestin.* için %80'lik bir yaklaşım, birçok metinde 'clandestina' yerine 'clamdestina' yazımının kullanıldığını ortaya koyacaktır. Bu sonuca ulaştıktan sonra aramamızı iki anahtar kelimeyi de içerecek şekilde clandestin.*| clamdestin.* (araya dikey çizgi koyarak) yeniden yapabiliriz. (Yaklaşık eşleşmeyi seçmeyi unutmayalım)

 

Sonuçların bir yer veya sınıflandırma türüne göre dağılımını görmek ve bu şekilde filtreleyerek arama yapmak  için de 4. Görseldeki gibi arama sonuçlarının sağındaki 'Fasete Göre Filtrele' (Filter for Facet) seçeneklerini kullanabilmekteyiz;

Görsel 4

“Bağlamdaki Anahtar Kelimeler (KWIC)” sekmesine tıklayarak birçok sonucu hızlı bir şekilde karşılaştırma imkânı mevcuttur (Görsel 5);

Görsel 5

Sonuçlar başlığın hemen altındaki 'Zaman Serisi' (Time Series) sekmesine tıklayarak Görsel 6’da görüldüğü üzere araştırma zaman içinde görselleştirilebilmektedir. Varsayılan görünüm mutlak sonuçları on yıla göre dağıtır. 'Göreceli Frekans'a ( Relative Frequency) tıklayarak sonuçlarının, o on yıl için metin külliyatının toplam boyutunun bir oranı olarak arama isabetlerinin sıklığına göre yeniden dağılımını görebilmekteyiz. Diğer parametreler (tarih aralığı, aralıklar, vb.) 'Arama seçeneklerini göster' (Show search options) menüsünün altına kaydırılarak ayarlanabilir.

Görsel 6

Sonuçlardan herhangi birine ayrıntılı bakmak ve metni incelemek için ‘Metin’ (Text) kelimesine tıklayarak erişim elde edebilirsiniz. (Görsel 7) Metin hakkında ayrıntılı bilgi (tarih, yer, düzenleyen makam ve kaynak dahil olmak üzere) edinmek için de ‘Meta Data’ sekmesini kullanabilirsiniz. (Görsel 8)

Görsel 7

Görsel 8

Arayüzde ayrıntılı arama yapmayı detaylı bir şekilde öğrenmek için kılavuza bakınız; https://corpus-synodalium.com/files/tutorial_01_word_search.pdf

 

Veri tabanı sadece konum odaklı arama yapmayı (ayrıntılı kılavuz için bakınız ; https://corpus-synodalium.com/files/tutorial_02_place_search.pdf ) ve Mapping Tools ile (haritalama aracı) 1200-1500 döneminde bir noktada var olan Latin piskoposlukları ve kilise eyaletleri içerisinde harita üzerinde arama yapmayı sağlamaktadır. (Kılavuz için bakınız; https://corpus-synodalium.com/files/tutorial_03_mapping_tool.pdf )

Görsel 9: Mapping Tools ile yapılan bir arama sonucu harita üzerinde çıkan veri görseli

Projenin Veri Tabanı Dışındaki Çıktıları

 

Dijital Atlas

Geç Orta çağ Avrupası’nda Piskoposluklar ve Kilise Vilayetlerinin Dijital Atlası (1200-1500)Corpus Synodalium projesinin çıktıları arasında, Rowan Dorin'in Genel Editör ve Clara Romani'nin Yardımcı Editör ve Baş Geliştirici olarak görev yaptığı yeni Digital Atlas of Dioceses and Ecclesiastical Provinces in Late Medieval Europe (1200-1500) aracılığıyla arama sonuçlarını mekânsal olarak görselleştirme imkanı bulunmaktadır. Dijital Atlas, 2016-2021 yılları arasında Corpus Synodalium projesiyle birlikte oluşturulmuş ve Thawsitt Naing, özel olarak tasarlanmış çevrimiçi haritalama aracılığıyla atlas ve veri tabanının entegrasyonundan sorumlu olmuştur.

Dijital Atlas linki ; https://purl.stanford.edu/rh195hm5975

 

Projenin Dijital Tarihçilik Açısından Değerlendirilmesi

Görsel  SEQ Görsel \* ARABIC 10

Projede bağlı veri ve kitle kaynak kullanılmamıştır. Buna karşı arama ve filtreleme özelliği oldukça detaylı bir şekilde mevcuttur. Görsel 10 ve 11’de görüleceği üzere metinler çok farklı nitelikler çerçevesinde aramaya ve filtrelemeye tabi tutulmuştur.

Görsel 10

Görsel 11

Web portalı açık erişime sahip ve ham verisini portal üzerinden vermektedir. Etik unsurlar ise web’de yer almamaktadır. Verinin nerede ve nasıl depolandığına dair bilgi web sitesinde yoktur. Projenin sosyal medya hesapları da mevcut değildir.

 

Benzeri Projeler

Gratian, 1140 civarında Bologna'da kanon hukuku öğretmendir ve Decretum'u adını verdiği ders kitabını derlemiştir. Decretum, kilise hukukunun çelişkili ifadelerini sistematik olarak uzlaştırmayı amaçlayan bir çalışmadır. İlk versiyonu, Gratian'ın 1139'dan sonra ve ölümünden önce tamamladığı tahmin edilen 1860 kanun maddesi içeriyordu. Decretum, hayali durumları ve bu durumlardan çıkarılan yasal soruları tartışan 36 dava şeklinde düzenlenmişti. Web sitesi, Gratian'ın Decretum'u üzerine yeni baskılar ve çeviriler hazırlama çalışmalarıyla ilgili materyalleri paylaşmakta bu arada ilk versiyonun taslak baskısını da sunmaktadır.

Karolenj Kanon Hukuku projesi, Karolenj okuyucuları tarafından kullanılan kanon hukuku eserlerinin aranabilir, elektronik bir yorumudur. Bu proje, Karolenj okuyucuları tarafından bilinen “standart” hukuk metinlerindeki varyasyonun kapsamını haritalandırmakta ve belirli varyasyon noktalarını tanımlamaktadır. Ortaçağ kanon hukukunun metinsel tarihine açıklık getirmenin yanı sıra, proje Karolenj dönemi öncesinde, sırasında ve sonrasında hukukçular tarafından kullanılan birkaç yüz kanonun tarihsel ve bibliyografik açıklamasını sağlayacaktır.

Bu proje Ortaçağ kanon hukuku çalışmaları için kamuya açık elektronik kaynakları tek bir sanal konumda bir araya getirmektir.  Ortaçağ Kanon Hukuku Sanal Kütüphanesi, bu siteye ve dosyalarının çoğuna ev sahipliği yapan Colby College tarafından oluşturulmuştur.

İslam hukukuyla ilgili dijital bir portaldir. Bu portal, İslam hukukuyla ilgili birçok dijital metni ve araçları sunar. Araştırmacılar bu kaynaklara erişebilir ve İslam hukukuyla ilgili tarihi ve coğrafi çeşitliliği keşfedebilirler. Portal, önde gelen ve yeni çıkan araştırmacıların İslam hukukuyla ilgili gelişmeleri ve tartışmaları bir araya getirmelerine olanak tanır. Ayrıca, çeşitli yayınlara çevrimiçi eşlik eden ek içerikler de sunar. Özel Koleksiyonlar, özel konulara odaklanarak kullanışlı bir şekilde seçilmiş kaynakları içerir.

Ghent Üniversitesi’nin (Belçika), Geç ortaçağ Suriye-Mısır elitlerinin, ağlarının ve metinsel üretim ve tüketimleri de dahil olmak üzere sosyal ve kültürel uygulamalarının (13.-15. yüzyıl) incelenmesi için bir veri altyapısının geliştirilmesine yönelik bir dijital beşeri bilimler projesidir.

9./15. yüzyılın başlarından ortalarına kadar üretilmiş Arapça tarih metinlerinin -meta verileriyle birlikte- dijitalleştirilmiş ve köklendirilmiş versiyonlarını içermektedir. CORPUS, MMS-II projesi (2017-21) kapsamında, OpenITI ve diğer dijitalleştirme ortaklarıyla işbirliği içinde oluşturulmuştur. 

 

Sonuç ve Değerlendirme

Bu çalışma sayesinde Orta çağda gündelik yaşam, Latin Avrupa- Hristiyanlık tarihi için çalışma yapacak araştırmacılara birincil kaynak olacak mevzuat’ın %90’ı tranbskribe edilerek dijital olarak erişime sunulmuştur. Bu dönem ve coğrafyayı çalışmak isteyenler için kıymetli bir veri tabanı oluşturulmuş ve güncellenerek literatürdeki yerel tüzüğün bu karmaşık  eksikliği giderilmeye çalışmıştır. Tarih araştırmaları ve dijital tarihçilik çerçevesinde; kullanılacak kaynaklar, çıktıları ve veri tabanı içinde sunduğu haritalama araçları ile veri kullanımı zenginleştirilmiştir.

Orta çağ  yerel kiliselerinin mevzuatını belli bir coğrafya için derleyen bu çalışmanın benzeri Osmanlı tarihi açısından çıkarılan fetvalar, merkez-taşra tasnifiyle ve belli dönemlerle sınırlandırılarak bir proje olarak çalışılabilir. Bab-ı Meşihat Şeyhülislamlık Arşivinde bulunan belgeler transkribe edilerek ve dijitalleştirilerek çeşitli dijital araçlarla haritalama, görselleştirme gibi eklentilerle araştırmacıların kullanıma bir veri tabanı olarak sunulabilir. Böyle bir çalışmaya zemin hazırlayacak arşiv çalışması uzmanlarca halihazırda tamamlanmış olması önemlidir. (İstanbul Müftülüğü ‘ne bağlı Şeyhülislâmlık (Bâb-ı Meşîhat) Arşivi; Bu arşivde 5300'den fazla defter ve 50-60.000'e kadar evrak bulunmaktadır. 1991'den beri süren tasnif çalışmaları sonucunda, dağınık haldeki defterlerin tasnifi tamamlanmış ve araştırmacıların hizmetine sunulmuştur.

(Katalog için ; https://www.isam.org.tr/yayin/bab-i-mesihat-seyhulislamlik-arsivi-defter-katalogu )

bottom of page