Catalhoyuk Living Archive Project
Duygu Dutlucalı
Projenin linki​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​
​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​Görsel 1 Research Project Ä°llüstrasyon​​
1. Proje Tanıtımı
​
​​​
Çatalhöyük Research Project’in ürettiÄŸi devasa veri yığınını, kazılar bittikten sonra da küresel ölçekte eriÅŸilebilir kılmak için geliÅŸtirilmiÅŸ dijital bir alt projedir. Stanford Üniversitesi, British Institute at Ankara ve diÄŸer kurumların ortaklığıyla yürütülen bir dijital beÅŸeri bilimler çalışmasıdır. Proje, Türkiye’nin güney-orta Anadolu Bölgesi’nde yer alan ve MÖ 7500–5700 yılları arasında iskan edilmiÅŸ olan Neolitik yerleÅŸim alanı Çatalhöyük’e odaklanmaktadır. Bu baÄŸlamda, arkeolojik veriler yalnızca arÅŸivlenmekle kalmamakta, aynı zamanda dijital bir “yaÅŸayan arÅŸiv (living archive)” yapısı içerisinde yeniden düzenlenmekte ve araÅŸtırmacıların farklı veri setleri arasında iliÅŸki kurmasına olanak saÄŸlayan bir bilgi ağı (knowledge graph) yaklaşımıyla sunulmaktadır.
1.1 Projenin GeliÅŸimi
​
Çatalhöyük kazı baÅŸkanı Ian Hodder ve Stanford Üniversitesi'ndeki araÅŸtırma ekibi, fiziksel kazıların birkaç yıl içinde (2017-2018) döneminde sona ereceÄŸini öngörerek bu devasa dijital veriyi kalıcı olarak nasıl saklayacaklarını planlamaya baÅŸladılar. 2012 yılında, Stanford Üniversitesi Kütüphanelerinden alınan bir "Dijital BeÅŸeri Bilimler Hibesi" (Digital Humanities Grant) ile projenin ilk teknik altyapısı kuruldu.
​
Projenin ilk somut veri modelleri ve pilot yazılım testleri 2014-2015 döneminde gerçekleÅŸtirildi. Ana proje olan Çatalhöyük Research Project'in sahada yürüttüÄŸü fiziksel kazı çalışmaları 2017-2018 sezonuyla birlikte resmi olarak tamamlandı. Bu tarihten sonra, "Living Archive" projesi bir yan fikirden çıkarak üretilen 25 yıllık verinin korunması için en temel zorunluluk haline geldi.
​
Özetle, projenin temelleri 2012-2014 yılları arasında Stanford'da atılmış; aktif bir dijital platform olarak olgunlaÅŸması ve internet arayüzü testleri ise kazıların bittiÄŸi 2018 yılı ve sonrasındaki süreçte hız kazanmıştır. Proje günümüzde de geliÅŸtirilme aÅŸamasındadır.
1.2 Living Archive'in Ortaya Çıkış Amacı ve Eksikliklerin Giderilmesi
​
Geleneksel arkeoloji pratiklerinde, kazı sezonları boyunca büyük bir emekle toplanan stratigrafi, buluntu, kemik, polen veya çanak çömlek gibi milyonlarca veri parçası ne yazık ki genellikle birbirinden bağımsız veri tabanlarında ya da basılı raporların tozlu sayfalarında sıkışıp kalmaktadır. Arkeolojik bilginin aktarımında yaÅŸanan bu kopukluk, farklı uzmanlık alanlarının (örneÄŸin bir zooarkeolog ile bir duvar resmi uzmanının) aynı mekân veya evre üzerine geliÅŸtirdiÄŸi yorumların birbiriyle etkileÅŸime girmesini ve birbirini beslemesini engellemekteydi.
Çatalhöyük AraÅŸtırma Projesi sahada fiziksel olarak sona erdiÄŸinde, çeyrek asırlık bu entelektüel birikimin zamanla unutulması ve eriÅŸilemez hale gelme riski doÄŸdu. Çatalhöyük Living Archive projesi, tam da bu boÅŸluÄŸu doldurmak, statik veriyi yaÅŸayan ve dinamik bir yapıya kavuÅŸturmak amacıyla hayata geçirildi. Projenin temel hedefi, arkeolojik bilgi üretimindeki birbirinden kopuk veri silolarını tamamen ortadan kaldırmaktır. Böylece araÅŸtırmacılar ve ilgililer ham veriyi sadece bilgisayarlarına indirmekle kalmayacak; modern anlamsal web (semantic web) teknolojileri sayesinde veriler arasındaki nedensellik ve mekânsal baÄŸları bizzat keÅŸfedip yeniden sorgulayabilecektir.
2. Proje Ä°çeriÄŸi ve Dijital Altyapı Analizi
Görsel 2
Geleneksel arkeolojide buluntular, mekânlar ve kazı günlükleri genellikle birbirlerinden bağımsız tablolarda saklanır; bu durum ise ne yazık ki veri blokları arasında ciddi bir kopukluÄŸa yol açar. Living Archive projesi, bu eksikliÄŸi ortadan kaldırmak ve verilerarasında iliÅŸki kurmak için Bilgi Ağı (Knowledge Graph) yaklaşımından yararlanır.
Çatalhöyük Ontolojisi kazı birimlerinin (Unit), alandan çıkarılan nesnelerin (ExtractionObject) ve depolama alanlarının (StoreContainer) birbirine anlamsal kodlarla (isA, isTakenFrom) nasıl sıkı sıkıya baÄŸlandığını gözler önüne sermektedir. Projenin hayata geçirdiÄŸi bu yenilikçi model sayesinde, birbirinden kopuk duran ham veri, araÅŸtırmacılar için keÅŸfedilmeyi bekleyen, dinamik ve interaktif bir bilgi ağına dönüÅŸmektedir.
Görsel 3
Proje, arkeolojik bulguların sosyal ve biyolojik boyutlarını iliÅŸkilendirmeyi ı hedefler. Åžemada görüldüÄŸü üzere, kazı alanında bulunan bir Birey (Individual), biyolojik kimliÄŸi (BiologicalPerson), fiziksel iskelet yapısı (Skeleton) ve yaÅŸ tahminleri (QuestionableAge) gibi farklı uzmanlık alanlarının verileriyle doÄŸrudan iliÅŸkilendirilmiÅŸtir. Bu yapı, dünyanın farklı yerlerindeki araÅŸtırmacıların verileri birleÅŸtirerek yeni çıkarımlar üretmesine ve disiplinler arası analizler yapmasına (Collaboration) olanak tanır.
Görsel 4
Proje kapsamında geliÅŸtirilen panel, binlerce arkeolojik veriyi tek bir ekranda analiz etme gücü sunar. Görseldeki arayüz sol sütundaki yaÅŸ gruplarına göre filtreleme araçlarını (Adult, Child, Infant), orta bölümdeki anatomik kemik yoÄŸunluÄŸu grafiklerini (Bone prevalence) ve saÄŸ taraftaki CoÄŸrafi Bilgi Sistemi (CBS/GIS) tabanlı dijital kazı haritasını bir araya getirmektedir. Bu sayede araÅŸtırmacılar, hem mekânsal hem de istatistiksel verileri eÅŸ zamanlı olarak sorgulayabilmektedir.
3. GeleceÄŸin Arkeolojisi ve Yeniden Yorumlama
Görsel 5
Çatalhöyük'te fiziksel kazıların tamamlanmış olması, bilgi üretiminin bittiÄŸi anlamına gelmez. Living Archive, küresel araÅŸtırmacıların sisteme giriÅŸ yaparak mevcut verilerin üzerine kendi akademik yorumlarını ekleyebilecekleri interaktif veri giriÅŸ alanları (New Interpretations) sunar. Bu dinamik yapı, kültürel miras verilerini statik birer arÅŸiv olmaktan çıkarıp, üzerine sürekli yeni bilgilerin eklendiÄŸi yaÅŸayan bir kaynaÄŸa dönüÅŸtürerek projenin temel amacını gerçekleÅŸtirmektedir.
4. Güncel Durum
Çatalhöyük YaÅŸayan ArÅŸivi ÅŸu anda geliÅŸtirme aÅŸamasındadır ve pilot aÅŸama çalışmaları incelenmeye ve yorumlamaya açıktır. Çatalhöyük Living Archive, kültürel mirasın korunması, dijital miras çalışmaları ve kamu arkeolojisi açısından Türkiye'de ve dünyada yürütülen arkeolojik kazılar için metodolojik bir rehber sunmaktadır.
5. Projenin Katkıları ve Sonuçları
Fiziksel olarak yok olma veya arÅŸivlerde kaybolma riski taşıyan çeyrek asırlık kazı verileri, bulut tabanlı ve standartlara uygun ÅŸekilde dijital ortamda sonsuzluÄŸa taşınmıştır.
Arkeolojiyi sadece uzmanların tekelinden çıkararak, veri katmanlarını ÅŸeffaf ve anlaşılır bir biçimde meraklı halk kitlelerine ve yerel topluluklara açmıştır.
Hem arkeoloji hem de dijital beÅŸeri bilimler öÄŸrencileri için büyük veri yönetimi ve anlamsal analiz konularında önemli bir dijital eÄŸitim materyali saÄŸlayacaktır.
Türkiye'de ve dünyada yürütülen diÄŸer arkeolojik kazılar için verinin geleceÄŸe aktarılması konusunda örnek teÅŸkil edecek bir metodolojik kılavuz sunacaktır.
Anadolu’nun bu kadim mirası, Stanford Üniversitesi gibi küresel bir kurumun teknolojik ortaklığıyla dijital dünyada en üst seviyede temsil edilerek Türkiye’nin bilimsel ve kültürel diplomasi vizyonuna uluslararası alanda büyük katkı sunmuÅŸtur.
KAYNAKÇA