top of page

Geçmişten Geleceğe Dijital Bir Köprü: ARTEMIS

Proje Bağlantısı İçin Tıklayınız.

Başak Kalyon

image.png

Görsel 1. ARTEMIS projesinin ana sayfası.

I. Proje Tanıtımı

 

Fiziksel olarak müdahale etmeden önce, bir tarihi yapıyı dijital ortamda test etmek ve olası senaryoları günümüz teknolojisinin imkânlarından yararlanarak görmenin mümkün olduğunu ARTEMIS projesi, bunu imkansız olmaktan çıkarıp somut bir zemine oturtabilen güncel bir Avrupa projesi olarak devreye giriyor. Kültürel mirasın dijital kopyalarını yalnızca görselleştirmekle kalmayıp onları veriyle beslenen reaktif sistemlere dönüştürmeyi hedefleyen kısaca ARTEMIS,( Applying Reactive Twins to Enhance Monument Information Systems) kültürel mirasın korunması ve restorasyonu için dijital ikiz teknolojisinden yararlanan üç yıllık bir Avrupa projesidir. Proje 1 Ocak 2025’te başlamış olup 36 ay sürmesi planlanmaktadır. İtalya Ulusal Araştırma Konseyi’nin (National Research Council of Italy / CNR) liderliğinde yürütülen ARTEMIS, 22 Avrupa ortağı ve iki bağlı kuruluşu bir araya getirmektedir.

 

Projenin merkezinde “Heritage Digital Twin” yani “Kültürel Miras Dijital İkizi” kavramı yer alır. Burada amaç, bir tarihî eseri, mimari yapıyı ya da anıtı sadece dijital ortamda yeniden üretmek değil; farklı veri türleriyle birlikte değerlendirmektir.Bu dijital ikiz, yalnızca görsel bir modelden ibaret değildir; tarihsel belgeler, fiziksel ölçümler, test sonuçları, 3D/VR modelleri ve çevresel veriler gibi farklı bilgileri aynı yapı içinde toplar.

 

ARTEMIS’in geliştirmeyi hedeflediği bir diğer önemli kavram ise “Reactive Heritage Digital Twin”dir. Reaktif” bu dijital modelin pasif kalmamasını ifade eder. Sensörlerden ve otomatik veri toplama sistemlerinden gelen bilgilerle, gerçek hayatta oluşabilecek risklerin önceden tahmin edilmesi hedeflenir.

 

Bu sayede kültürel miras uzmanları, fiziksel miras varlıklarına doğrudan müdahale etmeden önce farklı koruma ve restorasyon senaryolarını dijital ortamda test edebilir ve de doğruya yakın sonuçlara ulaşabilir.

II. Proje Ekibi ve Ortaklar

 

ARTEMIS, geniş ve disiplinlerarası bir Avrupa konsorsiyumu tarafından yürütülmektedir. Konsorsiyumda bir koordinatör, 21 yararlanıcı kurum ve iki ilişkili ortak bulunmaktadır. Projenin koordinatörlüğünü İtalya’daki National Research Council bünyesinde yer alan National Institute of Optics, yani CNR-INO, üstlenmektedir.

 

Konsorsiyumda yalnızca kültürel miras kurumları değil; dijital araştırma altyapıları, veri servisleri, üniversiteler, teknoloji şirketleri ve restorasyon alanında çalışan uzman kuruluşlar da yer almaktadır. ARIADNE Research Infrastructure, DARIAH ve Archaeology Data Service gibi kurumların projeyle ilişkili olması, ARTEMIS’in Avrupa’daki dijital kültürel miras ekosistemi içinde konumunu göstermektedir. Ayrıca 3D modelleme, fotogrametri, sanal gerçeklik, BIM, semantik web, veri altyapısı ve dijital koruma alanlarında çalışan farklı uzman kurumların yer alması, projenin disiplinlerarası yapısını güçlendirmektedir.

 

Proje, Avrupa Birliği tarafından Grant Agreement No. 101188009 kapsamında fonlanmaktadır.

III. Proje İçeriğine Dair Bilgiler

 

ARTEMIS’in temel amacı, dijital ikiz teknolojisini kültürel miras alanına uyarlayarak koruma ve restorasyon süreçlerini daha bilinçli, sürdürülebilir ve daha az riskli hâle getirmektir. Proje, kültürel miras nesnelerine dair tarihsel, çevresel, fiziksel ve bağlamsal verileri tek bir dijital altyapıda birleştirmeyi hedefler.

 

Projede kullanılan dijital yöntemler arasında 3D modelleme, sanal gerçeklik, sensör verileri, simülasyon, metadata, ontology, knowledge base ve bulut tabanlı veri altyapısı yer almaktadır. 3D modeller tarihî yapıların ve nesnelerin ayrıntılı biçimde görselleştirilmesini sağlarken, VR teknolojileri hem uzmanların hem de genel kullanıcıların bu miras alanlarını daha etkileşimli biçimde deneyimlemesine imkân tanır. Sensörlerden veya başka dijital sistemlerden gelen veriler ise kültürel miras varlıklarının çevresel koşullar, yapısal değişimler veya dış müdahaleler karşısında nasıl etkilenebileceğini anlamaya yardımcı olur.

 

ARTEMIS’in web sitesinde dikkat çeken bölümlerden biri Learning Series kısmıdır. Bu bölüm, projenin sadece teknik bir altyapı kurmakla kalmadığını, aynı zamanda bu alanda çalışan ya da konuyla ilgilenen kişilere yönelik bir öğrenme alanı oluşturduğunu gösteriyor. ARTEMIS Summer School’u tamamlayan bu seri; webinarlar, kısa konuşmalar ve tematik oturumlar üzerinden kültürel miras verisi, yapay zekâ, ontolojiler, semantik modelleme, bilgi grafikleri, dijital ikizler, simülasyon ve öngörücü koruma gibi konuları ele alıyor.

 

Projenin web sitesinde ayrıca Deliverables sayfası da yer alıyor. Bu sayfa, ARTEMIS’in proje sürecinde ürettiği resmi çıktıları takip etmek için önemli bir kaynak sunuyor. Örneğin D1.1 Data Management Plan belgesi projenin veri yönetimi ve FAIR ilkeleriyle ilişkisini gösterirken, D5.1 Training Design eğitim faaliyetlerine ve hedef kullanıcı gruplarına odaklanıyor. D7.1 Infrastructure Design and Setup belgesinde daha çok projenin teknik omurgası, yani bulut servisleri, veri altyapısı, metadata, knowledge base ve ARTEMIS ontology gibi başlıklar dikkat çekiyor. D9.1 Services Selection and Design belgesi ise IoT, simülasyon, AR/VR ve API tabanlı servislerin nasıl tasarlandığını anlamak için önemli görünüyor.

 

Bu çıktılar, ARTEMIS’in yalnızca fikir düzeyinde kalmadığını; veri yönetimi, eğitim, altyapı ve servis tasarımı gibi somut başlıklar üzerinden ilerlediğini gösteriyor.

image.png

Görsel 2. ARTEMIS web sitesindeki Deliverables sayfası, projenin çalışma paketleri kapsamında üretilen resmi çıktıların toplandığı bölümü göstermektedir.

image.png

Görsel 3. ARTEMIS Deliverables sayfasında yer alan D1.1 Data Management Plan, D3.1 Plan for Dissemination and Exploitation ve D5.1 Training Design gibi resmi proje çıktıları.

IV. Dijital Tarih Temel Bilgileri

 

Dijital tarih açısından bakıldığında ARTEMIS, açık erişim ve veri yönetimi konusunda belirli mekanizmalar sunmaktadır. Projenin deliverable belgelerinin Zenodo üzerinden erişilebilir olması, çıktıların görünür ve takip edilebilir olmasını sağlamaktadır. Projenin mevcut web sitesinde daha çok araştırma çıktıları, eğitim içerikleri ve altyapı tasarımına ilişkin bilgiler öne çıkmaktadır. Ham veri paylaşımı, kitle kaynak kullanımı veya kullanıcıya açık ayrıntılı arama/filtreleme araçları ise bu aşamada sınırlı görünmektedir.

 

Proje; metadata, ontology, knowledge base ve FAIR ilkeleri gibi kavramları temel aldığı için, birbiriyle bağlantılı ve yeniden kullanılabilir veri üretimine oldukça yakın bir yaklaşım sunuyor. Bu nedenle ARTEMIS’i yalnızca tamamlanmış bir dijital arşiv olarak görmek yerine, kültürel miras alanındaki farklı verileri, araçları ve kurumları ortak bir platformda buluşturan bir araştırma altyapısı modeli olarak değerlendirmek daha doğru olacaktır.

 

Bu alandaki benzer ya da ilişkili girişimlere ARIADNE, 4CH, DARIAH, DIGILAB.be ve HSDS projeleri örnek verilebilir. Ancak ARTEMIS’i diğerlerinden ayıran en önemli özellik, dijital ikiz yaklaşımını özellikle bir “reaktif sistem” olarak kurgulamasıdır.

 

Örneğin ARIADNE, arkeolojik verileri bir araya getirerek araştırmacıların bu verilere daha kolay ulaşmasını sağlamaya odaklanır. 4CH ise daha çok kültürel miras kurumlarına koruma ve konservasyon alanında destek verecek bir Avrupa yetkinlik merkezi modeli üzerine kuruludur.

 

ARTEMIS ise bu tür veri altyapısı ve koruma odaklı yaklaşımları sensör verileri, simülasyon, 3D/VR modeller ve öngörücü koruma fikriyle birleştirmektedir. Buradaki temel amaç, farklı koruma senaryolarının dijital ortamda test edilebilmesini sağlamaktır. Kısacası ARTEMIS, kültürel miras verilerini yalnızca toplayıp görünür kılmakla kalmamakta; aynı zamanda bu verileri gelecekteki olası riskleri tahmin etmek ve müdahale kararlarını desteklemek amacıyla kullanmaktadır.

V. Sonuç ve Değerlendirme

 

ARTEMIS, kültürel mirasın dijital teknolojilerle nasıl daha etkin biçimde izlenebileceğini, sürdürülebilir biçimde korunabileceğini gösteren dikkat çekici bir örnek sunuyor. Proje, kültürel mirası sadece dijital ortama aktarılan bir nesne olarak ele almıyor; farklı veri katmanlarıyla birlikte incelenebilen ve geleceğe yönelik değerlendirilebilen bir araştırma alanı olarak düşünüyor.

 

Bu yaklaşım özellikle koruma ve restorasyon süreçleri için önemli. Çünkü sanal deneyler, simülasyonlar, sensör verileri, 3D modeller ve AR/VR servisleri sayesinde, fiziksel müdahaleye geçmeden önce farklı senaryoları dijital ortamda denemek mümkün olabilir. Bu da kültürel miras alanında alınacak kararların daha dikkatli ve veriye dayalı biçimde şekillenmesine yardımcı olabilir.

 

Türkiye gibi hem kültürel miras açısından çok zengin hem de afet riski yüksek bir coğrafyada, ARTEMIS’in önerdiği yaklaşım daha da anlamlı hâle geliyor. Antik kentler, Osmanlı ve Bizans yapıları, dinî yapılar, müzeler, arkeolojik alanlar, tarihî mahalleler ve deprem riski altındaki yapılar düşünüldüğünde, böyle bir sistemin Türkiye için önemli bir potansiyel taşıdığı söylenebilir. Dijital ikiz teknolojileri; deprem, yangın, nem, hava kirliliği, yoğun ziyaretçi akışı ya da şehirleşme baskısı gibi risklerin tarihî yapıları nasıl etkileyebileceğini önceden görmek için kullanılabilir.

 

Bununla birlikte, ARTEMIS gibi projeler yüksek teknik kapasite, kurumsal iş birliği ve sürdürülebilir finansman gerektirir. Bu nedenle burada önemli bir soru ortaya çıkıyor: Bu tür teknolojiler küçük müzeler, yerel arşivler ya da sınırlı bütçesi olan kültürel miras kurumları için ne kadar erişilebilir olacak? Bu soru, projenin sunduğu modelin farklı ölçeklerde nasıl uygulanabileceğini düşünmek açısından önemlidir.

 

Yine de ARTEMIS, dijital beşeri bilimlerin yalnızca geçmişi belgeleyen bir alan olmadığını gösteriyor. Proje, kültürel mirasın geleceğini planlayan, riskleri öngören ve farklı uzmanlıkları aynı altyapıda buluşturan bir dijital araştırma yaklaşımı sunuyor.

Kaynaklar ve Bağlantılar

 

bottom of page