Osmanlı İstanbul’unda Bizans’ı Aramak
https://approaching-byzantium.openatlas.eu/visualization?mode=map
Eren Ergüven
Proje Tanıtımı
Bu proje, Bizans İmparatorluğu’nun 1453’te sona ermesinin ardından, 16. yüzyılda ortaya çıkan "Bizans" merakıyla ilgilidir. Kutsal Roma Germen İmparatorluğu’ndan İstanbul'a gelen bilginlerin, Bizans mirasıyla kurdukları entelektüel ilişkiyi konu almaktadır. Çalışma, 16. yüzyıl İstanbul’unu sadece bir mekân olarak değil, Batılılar tarafından Bizans’ın nasıl algılandığını ortaya koyan bir alan olarak ele alır. Geleneksel tarih yazımında "katı ve değişmez" olarak itham edilen Bizans algısının, ziyaretçilerle nasıl yeniden şekillendiğini göstermeyi hedeflemektedir.Projenin tam ismi "Approaching Byzantium in Ottoman Istanbul – The Reception of the Byzantine Heritage of Constantinople by Scholars from the Holy Roman Empire in the 16th century" şeklindedir.
Proje Süresi, Bütçesi ve Geleceği
Projenin ilk aşaması Temmuz 2021 tarihinde başlayıp Haziran 2024’te sona ermiştir. İkinci aşama çalışmaları ise Ekim 2024’te başlamış olup halen devam etmektedir ve tahminlere göre proje, 2026 yılının ilk aylarında tam versiyonuyla araştırmacıların erişimine hazır hale gelecektir. Finansal destek, Avrupa'nın en prestijli fonlarından biri olan “Alman Araştırma Vakfı (DFG)” tarafından sağlanıyor (Proje no: 463526198) olsa da tahsis edilen bütçe miktarı hakkında araştırmacılara açık bir bilgi sunulmamıştır. Projenin gelecek planları arasında dijital araştırma bulgularının geleneksel akademik kanallar üzerinden neşredilmesi yer almaktadır. Bu kapsamda, Proje Yöneticisi Dr. Nicholas Melvani editörlüğünde 2025 yılında yayımlanacak olan Byzantium in the Sixteenth Century: Constantinople and its Afterlife başlıklı akademik ciltte, "Approaching Constantinople and Wandering through Ottoman Istanbul" isimli bir bölümün yayımlanması planlanmıştır.
Proje Ekibi ve Destekleyen Kuruluşlar
Projenin liderliğini, Bizans Arkeolojisi ve Sanat Tarihi eğitimi almış olan ve hâlihazırda Johannes Gutenberg Üniversitesi'nde "Bizans'a Yaklaşmak" projesinde araştırmacı olarak çalışan Dr. Nicholas Melvani üstlenmektedir. Melvani'nin çalışma ekibinde, aynı üniversitede Sanat Tarihi ve Bizans Arkeolojisi eğitimi gören Aleyna Durular ile Tarih ve Film alanlarında öğrenim gören Tom Schlüter yer almaktadır. Projenin teknik tarafındaki OpenAtlas ekibi ise Alexander Watzinger, Bernard Koschiček-Krombholz, Katharina Wünsche, Nina Richards ve Olivia Reichl'den oluşmaktadır. Ekibin de mensubu olduğu Johannes Gutenberg Üniversitesi Mainz bünyesindeki Leibniz ScienceCampus projenin başlıca destek kuruluşu olup, Avusturya Dijital Beşerî Bilimler Merkezi (ACDH) de OpenAtlas veritabanı yazılımını araştırmacılara sağlayarak katkıda bulunmaktadır. (Bkz. Approaching Byzantium in Ottoman Istanbul – The Reception of the Byzantine Heritage of Constantinople by Scholars from the Holy Roman Empire in the 16th century)
Proje İçeriği ve Veri Setleri
Projenin odaklandığı temel dönem 16. yüzyıl Osmanlı İstanbul’u olup, coğrafi kapsamını Kutsal Roma İmparatorluğu'ndan şehre seyahat eden gezginlerin yolculuk deneyimleri ve İstanbul'dan Viyana, Augsburg, Tübingen gibi Avrupa şehirlerindeki kütüphanelere taşınan el yazmalarının hareketliliği oluşturmaktadır. Yararlanılan kaynaklar açık olarak belirtilmese de genel olarak kaynakları, seyyahların günlükleri, mektupları, el yazmaları, krokileri ve haritaları gibi metinsel ve görsel malzemeler oluşturmaktadır. Bu kaynaklardan elde edilen mekânsal, zamansal ve prosopografik veriler OpenAtlas veritabanı yazılımı ile toplanıp işlenmektedir. Metodolojik olarak Coğrafi Bilgi Sistemleri (GIS) ve mekânsal analizden yararlanan proje, metinlerdeki "anlatısal coğrafya"yı dijital koordinatlardaki "gerçek coğrafya" ile karşılaştırarak verinin miktarından ziyade niteliğine odaklanmaktadır. Ayrıca, veriler OpenAtlas aracılığıyla standart bir formda modellenerek, gelecekte diğer dijital beşerî bilimler platformlarıyla veri alışverişi ve birlikte çalışabilirlik garanti altına alınmıştır.
Veri Yönetimi, Etik Standartlar ve İlişkili Projeler
Projenin teknik altyapısı ve etik çerçevesi incelendiğinde; veri güvenliği ve kullanıcı gizliliği hususlarının, çerez politikası ve veri koruma ile ilgili yasal uyarılar aracılığıyla şeffaf bir şekilde düzenlendiği görülmektedir. Araştırma verilerinin depolanması, işlenmesi ve yapılandırılması sürecinde, Avusturya Bilimler Akademisi (ÖAW) bünyesindeki Dijital Beşeri Bilimler Merkezi (ACDH) tarafından geliştirilen OpenAtlas veritabanı yazılımı temel alınmıştır. Projenin kamuoyu ile iletişiminde müstakil sosyal medya hesapları yerine, kurumsal bütünlüğü sağlamak adına ACDH’nin iletişim kanalları tercih edilmektedir. Ayrıca, ACDH platformu üzerinden erişime açık olan ve Bizans hareketliliğine odaklanan "Moving Byzantium", orta çağ halklarını haritalandıran "Mapping Medieval Peoples (MMP)" ve antropolojik mezarlık veritabanı olan "THANADOS" gibi çalışmalar, projenin dijital beşeri bilimler alanındaki akademik bağlamını ve benzer girişimlerle olan metodolojik yakınlığını ortaya koymaktadır.
İlgili Bağlantılar:
Çıktılar
1. Mekânsal Görselleştirme ve Harita Arayüzü
Projenin merkezinde, kullanıcıyı karşılayan kapsamlı bir harita modülü yer alır. İstanbul'un tarihi yarımadasını ve çevresini kapsayan arayüzde, veri yoğunluğunu daha net gösterebilmek adına "Karanlık Mod" (Dark Mode) tercih edilmiştir. Harita üzerindeki lejant yapısında veriler; pembe (konumlar), mavi (bölgeler) ve turuncu (hareketlilik) noktalarla kodlanarak kullanıcının "mekân" ile "eylem" arasındaki farkı ilk bakışta ayırt etmesi sağlanmıştır. Aşağıdaki arayüze, metnin giriş linki ile ulaşabilirsiniz.
Görsel 1. Projenin Ana Arayüzü Olan Harita Görünümü
2. Arama Motoru ve Filtreleme Dinamikleri
Kullanıcı deneyimi açısından arayüz, araştırmacıyı veriye en hızlı şekilde ulaştırmak üzere tasarlanmıştır. Sistemin bağlamsal arama yeteneği sayesinde, kullanıcı arama çubuğuna belirli bir isim (örneğin "Murad III") yazdığında, sistem sadece o kişinin kaydını değil, onunla ilişkili olayları (Sinzendorf görüşmesi, Ayasofya alayı vb.) kronolojik ve mekânsal bağlamıyla birlikte listeler. Arama sonuçlarının anlık olarak harita üzerinde filtrelenmesi, mekân-özne ilişkisini kurmayı kolaylaştırır.
Görsel 2. Arama ve Filtreleme Mekanizması ile III. Murad Örneği
3. Mikro Analiz ve Bilgi Kartları (Pop-ups)
Kullanıcı harita üzerinde belirli bir noktaya tıkladığında, ana sayfadan ayrılmasına gerek kalmadan detaylı bilgi kartları açılır. Bu kartlar iki seviyeli bilgi sunar: İlk olarak olayın veya mekânın temel bilgisi (örneğin Lubenau’nun sarnıç ziyareti) gösterilir. İkinci seviyede ise, seçilen kişinin veya mekânın diğer varlıklarla ilişkisini özetleyen "ego-network" adı verilen mini ağ grafikleri sunulur. Bu sayede Reinhold Lubenau gibi bir seyyahın biyografisine bakarken, onun ilişkide olduğu diğer noktaları görsel bir üçgen veya ağ yapısı içinde görmek mümkündür.
Görsel 3 ve 4. Harita Üzerindeki Veri Noktalarından Erişilen Detay Pencereleri
4. Hareketliliğin Takibi: Yerelden Küresele
Platformun en güçlü yanlarından biri, statik konumların ötesinde "hareketliliği" (mobility) görselleştirebilmesidir. Yerel ölçekte, İstanbul içinde bir elçilik heyetinin şehre giriş rotası veya bir seyyahın günlük gezisi, harita üzerinde dinamik çizgilerle (path) izlenebilir.
Görsel 5. Yerel Hareketlilik Haritası
Küresel ölçekte ise proje, sadece bir şehir haritası olmanın ötesine geçer. Avrupa haritası üzerinde beliren sarı kavisli hatlar, Kutsal Roma İmparatorluğu'ndan İstanbul'a uzanan entelektüel ve diplomatik ağları, el yazmalarının taşındığı ülkeleri göstermektedir. Bu görselleştirme, 16. yüzyıl dünyasındaki bilgi akışını somutlaştırır.
Görsel 6. Küresel Hareketlilik Ağları
5. Makro İlişkisel Ağ Analizi (Network Analysis)
Harita tabanlı görünümlerin yanı sıra, veriler arasındaki karmaşık ilişkileri bir bütün olarak görmek isteyenler için "Network" modülü devreye girer. Örneğin "Elçi Hanı" gibi merkezi bir düğüm seçildiğinde, sistem bu mekânla ilişkili tüm kişileri, olayları ve nesneleri devasa ve karmaşık bir ağ yumağı (hairball) olarak gösterir. Düğümlerin renk kodlarıyla ayrıldığı bu grafik, bir mekânın tarihsel yoğunluğunu ve çok katmanlı yapısını anlamak için eşsiz bir kuşbakışı görünüm sağlar. (Bkz. Network)
Görsel 7. "Elçi Hanı" merkezli ağ analizi (Network Graph)
6. Yapılandırılmış Veri Erişimi (Data View)
Görselleştirmelerin ötesinde ham veriye ihtiyaç duyan araştırmacılar için sunulan "Data" sekmesi, projenin akademik şeffaflığını destekler. Veriler burada salt bir liste olmaktan çıkıp; sınıf, zaman aralığı ve tanım sütunlarıyla tasnif edilebilir bir tabloya dönüşür. (Bkz. Data view)
Görsel 8. "Data" Sekmesindeki Yapılandırılmış Veri Listesi
Örneğin; harita üzerinde görsel olarak taranan "Ayasofya" (Hagia Sophia), veri listesinde aratıldığında; bu yapı hakkındaki tasvirler, ziyaretler ve alt sarnıçlar gibi farklı veri tiplerinin hiyerarşik bir dökümüne ulaşılır. Bu modül, nitel veri analizi yapmak isteyen tarihçiler için görsel arayüzün tamamlayıcısı niteliğindedir.
Görsel 9. Veri Tabanı Sorgulama Ekranı; "Hagia Sophia" (Ayasofya) Aramasıyla Listelenen Tasvirler, Ziyaretler ve Olaylar Dizini
Sonuç
Bu çalışma tamamlandığında, gezginlerin görüşleri üzerinden Bizans hakkında kolektif bir teori oluşturulmasını mümkün kılabilir. Farklı kültürlerden gelen kişilerin Bizans mirasını nasıl yorumladığı ve kendi düşünce sistemlerine nasıl entegre ettiği anlaşılabilir. Proje, geniş literatürü sistematik bir şekilde analiz etmek amacıyla dijital beşerî bilimlerin yöntem ve araçlarını kullanmıştır. Proje birincil kaynakların dijital beşerî bilimler alanında kullanılmasına ilişkin önemli bir örnek sunmuştur.Ayrıca bu proje, kullandığı harita modellemesi ile Düşünce Tarihi (basım ve dağıtım ağları), Askerî Tarih (sefer lojistiği) ve İktisat Tarihi (ticaret rotaları) gibi alanlarda yapılacak gelecekteki çalışmalara öncülük etme potansiyeline sahiptir.